Słowacja, sprawująca w tym półroczu prezydencję w Radzie Unii Europejskiej, będzie jutro gospodarzem nieformalnego spotkania szefów państw i rządów dwudziestu siedmiu państw – bez udziału Wielkiej Brytanii – poświęconego przyszłości UE.
Spotkanie poprzedziły liczne rozmowy w węższym gronie, na przykład między przywódcami Francji, Niemiec i Włoch na wyspie Ventotene. W tym symbolicznym miejscu stoi więzienie, do którego reżim faszystowski zesłał Altiera Spinellego, Ernesta Rossiego i Ursulę Hirschmann, trojga lewicowych intelektualistów, autorów słynnego „Manifestu na rzecz wolnej i zjednoczonej Europy” z 1941 roku. Po wojnie tekst stał się jednym z głównych źródeł inspiracji dla programu europejskich federalistów.
Polska ze swojej strony wypracowuje stanowisko wraz z Czechami, Słowakami i Węgrami w ramach Grupy Wyszehradzkiej, której przewodniczy do lipca 2017 roku. Choć Warszawa gościła pod koniec sierpnia kanclerz Angelę Merkel, a w tym tygodniu przewodniczącego Rady Europejskiej Donalda Tuska, polskie władze nie uznały jednak chyba za konieczne, by udać się do innych stolic i sondować ich zamiary.
Nowy podział na Wschód i Zachód?
Czy to znaczy, że przed spotkaniem w Bratysławie szykuje się konfrontacja dwóch wizji Unii Europejskiej: „zachodniej” i federalistycznej oraz „wschodniej”, z Niemcami jak zawsze pośrodku w roli mediatora? Jaka dokładnie jest treść „alternatywnego” projektu dla UE, promowanego przez Polskę i resztę Grupy Wyszehradzkiej? Czy ma jakiekolwiek szanse wpłynąć na ewolucję całej UE, czy doprowadzi do zepchnięcia jego zwolenników na margines?
Francuskie media mają skłonność wrzucać wszystkie kraje regionu do jednego worka, co dowodzi, że cel większej spójności Grupy Wyszehradzkiej został być może osiągnięty. Zwłaszcza od początku „kryzysu migracyjnego” i dojścia PiS do władzy w Polsce to zrzeszenie określa się jako eurosceptyczne, a nawet eurofobiczne. Czy w przypadku Polski te przymiotniki są uzasadnione?
Po pierwsze, trzeba przyznać, że PiS zawdzięcza tę reputację w części nie swojemu programowi wobec Unii, lecz niezręcznej komunikacji. Ekstrawagancje posłanki Krystyny Pawłowicz, uchwały Sejmu wzywające do „obrony suwerenności” przed domniemanymi atakami UE czy wreszcie wypowiedzi o „nieudanym pomyśle stworzenia euro” sprawiają wrażenie, że w Polsce panuje klimat irracjonalnej nadwrażliwości i paranoi, który czyni z Warszawy mało poważnego rozmówcę.
Jeśli jednak przyjrzeć się stanowiskom politycznie dojrzalszych członków PiS, w szczególności prezesa partii Jarosława Kaczyńskiego, obraz jest zupełnie inny. Kierownictwo PiS nie tylko wcale nie chce wyprowadzać Polski z Unii Europejskiej, ale są nawet tematy, w których popiera pogłębioną integrację, na przykład w sprawie stworzenia armii europejskiej czy zwiększenia siły negocjacyjnej UE wobec Gazpromu w kwestiach cen energii.
PiS za stworzeniem armii europejskiej
PiS trudniej jest zaakceptować mechanizmy decyzyjne, które przyznają ważną rolę instytucjom ponadnarodowym, takim jak Parlament Europejski i Komisja Europejska. Zgodnie z przekonaniem, że naród jest najwyższą formą wspólnoty, a jego suwerenności nie może ograniczać prawo – co bardzo wyraźnie widać w konflikcie wokół Trybunału Konstytucyjnego – ideolodzy PiS uważają, że państwa członkowskie powinny mieć większą kontrolę nad sprawami UE.
W praktyce oznacza to, że rządy powinny mieć prawo weta w większej liczbie dziedzin. Ponadto Parlament Europejski powinien składać się z przedstawicieli izb narodowych, a nie z „przedstawicieli obywateli Unii”. To sformułowanie, zapisane w obecnej wersji traktatów, sugeruje bowiem, że europosłowie bezpośrednio reprezentują jakieś europejskie ciało polityczne, które pomijałoby narody. Tymczasem według PiS nie istnieje ani naród europejski, ani unia narodów czy obywateli, która miałaby prawo podejmować decyzje wbrew woli któregokolwiek z tych narodów.
Warto zauważyć, że jest to wizja integracji europejskiej bliższa myśli francuskiej niż brytyjskiej. Podczas gdy Anglicy, co najmniej od czasów Churchilla, popierali projekt integracji na kontynencie, nie chcąc brać w nim pełnego udziału, Francuzi i Polacy mają skłonność stawiać znak równości między przynależnością do Europy a przynależnością do UE. Widać to w języku francuskim, w którym o Unii często mówi się „Europa”, a u Polaków w chęci rozszerzenia Unii do jej domniemanych granic geograficznych i kulturowych, z Ukrainą włącznie.
Pokrewieństwo polskich i francuskich idei o UE
Zresztą Francja generała de Gaulle'a i jego mniej lub bardziej prawowici polityczni spadkobiercy również nieufnie odnoszą się do instytucji ponadnarodowych i wielokrotnie próbowali podporządkować je organom międzyrządowym. Taki był cel planu Fouchet'a, odrzuconego na początku lat sześćdziesiątych, a następnie utworzenia w kolejnej dekadzie Rady Europejskiej, dziś w pełni zinstytucjonalizowanej.
Analiza argumentów podnoszonych wówczas przez przeciwników planu Fouchet'a – zwłaszcza rządy belgijski i holenderski – pozwala zrozumieć, dlaczego taka koncepcja byłaby sprzeczna z interesami Polski. Przyznanie każdemu państwu prawa weta nie przemawiałoby bowiem na korzyść tylko państw małych i średnich, ale także dużych.
Belgowie i Holendrzy doskonale widzieli, że bez silnego i bezstronnego sędziego trudno byłoby im narzucić swoje poglądy w bezpośrednich negocjacjach z Niemcami i Francją. W takiej konfiguracji mogliby co najwyżej blokować podejmowanie decyzji, mimo że leżało w ich interesie mieć jak najszerszy dostęp do rynków swoich wielkich sąsiadów.
Polska jest większa niż Belgia czy Holandia, ale w niektórych sprawach znajduje się w porównywalnej sytuacji. Jeśli weźmiemy przykład projektu budowy gazociągu Nord Stream 2, któremu sprzeciwia się zwłaszcza Grupa Wyszehradzka, sam PiS przyznaje, że instytucje europejskie są w tej debacie obiektywnym sojusznikiem Polski, a ich interwencja jest możliwa tylko dlatego, że polityka energetyczna częściowo należy do kompetencji UE. Bez tego Polska nie miałaby żadnego instrumentu, by zatrzymać ten projekt.
Dylemat kraju „średniej” wielkości
Rozszerzenie kompetencji UE na kwestie energetyczne objęło jednak także politykę klimatyczną. Tu można dostrzec dylemat. Aby bronić swoich interesów narodowych za pomocą instytucji UE, trzeba zaakceptować fakt, że podejmują one czasem inicjatywy, które nie do końca zgadzają się z innymi własnymi interesami. Tak jest na przykład w przypadku niedawnej propozycji Komisji Europejskiej, aby pracownikom delegowanym na okres dłuższy niż dwa lata przyznać takie same świadczenia socjalne jak ich kolegom zatrudnionym bezpośrednio przez firmę przyjmującą.
Choć ta reforma miałaby negatywny wpływ na konkurencyjność polskich pracowników delegowanych, dopóki negocjacje toczą się na forum wspólnotowym, Polska i inni przeciwnicy zachowują szansę wyrażenia swoich zastrzeżeń i złagodzenia niektórych szkodliwych skutków. Z kolei przeniesienie debaty do ściśle międzyrządowych ram mogłoby po prostu skłonić państwa niezadowolone z obecnego kształtu dyrektywy o pracownikach delegowanych do jednostronnego zawieszenia jej stosowania.
Zapowiedział to kilka tygodni temu Arnaud Montebourg, a po prawej stronie propozycje europejskie Nicolasa Sarkozy'ego, w gruncie rzeczy bardzo bliskie propozycjom PiS (reforma traktatów i wzmocnienie władzy państw), oznaczałyby w razie realizacji powierzenie kierownictwa UE parze francusko-niemieckiej. Przypomnijmy sobie pakt fiskalny, do którego Polska nie miała innego wyjścia, jak przystąpić albo zostać zmarginalizowana.
Najlepsze atuty Polski w UE: prawo i instytucje
Podobieństwa między wizją europejską PiS a gaullistyczną myślą polityczną mogą wynikać z tego samego silnego przekonania o wielkości narodu. Takie tony słychać na przykład, gdy premier Beata Szydło oświadcza, że „Unia Europejska potrzebuje Polski”. Jeszcze zanim Polska wstąpiła do Unii, negocjatorzy UE mieli często wrażenie, że to Unia stara się przyciągnąć Polskę, a nie odwrotnie.
Choć wkład Polski w Unię Europejską i szerzej w historyczne wysiłki zjednoczenia Europy jest bez wątpienia znaczący i pozytywny, ryzykownie byłoby sądzić, że jest on na tyle ważny, by Warszawie przysługiwało z urzędu miejsce wśród „Wielkich”. Gdyby propozycje PiS dotyczące przyszłości UE rzeczywiście zostały przyjęte, mogłyby paradoksalnie osłabić Polskę w Unii, bo prawo weta ma większe szanse wykluczyć ją z centrum gry, niż zmienić stanowisko „starej Europy”.
Dlatego najlepszymi obrońcami interesów Polski w UE są silne prawo, opracowywane, a następnie stosowane przez potężne wspólne instytucje: Parlament, Komisję i Trybunał Sprawiedliwości. Jeśli Polska lub inne „nowe” państwa członkowskie mają poczucie, że nie są w nich dostatecznie reprezentowane, powinny przede wszystkim wysyłać tam swoich najlepszych specjalistów. Urzędnik europejski, europoseł czy komisarz, choć niezależny od ewentualnych instrukcji swojego państwa pochodzenia, pozostaje Portugalczykiem, Finem czy Polakiem, a jako taki dba o interesy swojego kraju.