W niewielkim mieście Maisons-Laffitte Jerzy Giedroyć, przybyły z Włoch, i wąski krąg współpracowników założyli w 1947 r. wydawnictwo Instytut Literacki w Paryżu oraz czasopismo Kultura (obie instytucje nazywa się często po prostu „Kulturą”). Kultura głęboko zaznaczyła się w życiu intelektualnym Polski w drugiej połowie XX wieku i przyczyniła się do procesu pojednania polsko-ukraińskiego. Stanowi także ważny rozdział życia polskiej emigracji we Francji. Kim były osoby, które stały u jej początków?
Pan Książę
Tak czasem tytułowano Jerzego Giedroycia, redaktora i szefa Kultury. Było to odniesienie do jego niezależności umysłu i arystokratycznej sylwetki. Giedroyć rzeczywiście miał szlachetne pochodzenie, wywodził się bowiem ze starego rodu książęcego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Niegdyś bogaty i potężny, ród ten chylił się już ku upadkowi w chwili narodzin redaktora w 1906 r., a ojciec Jerzego Giedroycia, farmaceuta, nie miał już z książęcości nic poza nazwiskiem.
Rodzice Jerzego mieszkali w Mińsku, ale wysłali syna na naukę do Moskwy, gdzie przeżył rewolucję październikową. Był świadkiem upadku starego porządku, został rusofilem i nauczył się palić, co było zajęciem niezbyt chwalebnym, ale pozostał mu wierny aż do śmierci w wieku 94 lat.
Pod koniec Wielkiej Wojny rodzina Giedroyciów opuściła Mińsk i osiedliła się w Warszawie. W 1920 r., mając zaledwie czternaście lat, Jerzy służył jako telefonista w wojnie z bolszewikami. Po powrocie z frontu zdał maturę i zaczął studiować prawo i historię: szczególnie interesował się historią Ukrainy. Już jako student Giedroyć okazywał ogromną pasję do polityki oraz duży talent organizacyjny.
Wkrótce po studiach został urzędnikiem w Ministerstwie Rolnictwa i jednocześnie pracował jako redaktor dwutygodnika Bunt Młodych, który w 1937 r. przekształcił się w Politykę. Giedroyć działał jako dziennikarz i urzędnik państwowy aż do wybuchu II wojny światowej.
Po inwazji na Polskę w 1939 r. przedostał się do Rumunii i zaczął pracować w wydziale konsularnym ambasady polskiej w Bukareszcie, zajmując się polskimi uchodźcami. W marcu 1941 r. wstąpił do oddziałów polskiej armii stacjonujących w Palestynie. Tam poznał trzech pozostałych przyszłych głównych współpracowników Kultury.
Grupa Solvay i pierwsza kobieta-notariusz w Polsce
W 1942 r. do armii polskiej na Bliskim Wschodzie dołączył II Korpus Polski, ewakuowany ze Związku Radzieckiego. Jednostka ta skupiała jeńców wojennych, którzy uniknęli zbrodni katyńskiej, oraz cywilów z wschodniej Polski, deportowanych przez Sowietów w latach 1939-1941. Wśród tych cywilów znajdowało się młode małżeństwo: Zygmunt i Zofia Hertzowie, syn dyrektora grupy Solvay w Polsce i pierwsza kobieta-notariusz w tym kraju – w owym czasie zawód ten wykonywali głównie mężczyźni. Oboje byli pochodzenia żydowskiego i uciekli z Łodzi na krótko przed wkroczeniem Niemców do miasta, by znaleźć się we Lwowie. Tam aresztowało ich NKWD i zesłało na Syberię, gdzie przez czternaście miesięcy pracowali jak niewolnicy w tajdze.
Po niemieckiej agresji na ZSRR w 1941 r. i amnestii dołączyli do II Korpusu generała Andersa, utworzonego pod auspicjami polskiego rządu na uchodźstwie w Londynie. W ten sposób opuścili Związek Radziecki i przez Iran, Irak i Palestynę dotarli na Bliski Wschód. W wojsku Zofia Hertz została sekretarką Giedroycia: później objęła funkcję numeru dwa w Instytucie Literackim i w redakcji Kultury.
Artysta od misji specjalnych
Czwartą kluczową postacią zespołu Kultury był Józef Czapski, urodzony jako hrabia Hutten-Czapski w 1896 r. w Pradze w jednej z najważniejszych rodzin Europy Środkowej – nie używał tytułu ani pierwszej części nazwiska ze względu na poglądy demokratyczne. Jego ojciec i dziadek zajmowali wysokie stanowiska na dworze w Petersburgu, a wśród jego kuzynów byli baron Aleksander von Meyendorff (ostatni rosyjski ambasador w Londynie przed rewolucją 1917 r.) oraz Gieorgij Cziczerin (radziecki minister spraw zagranicznych). Czapski spędził dzieciństwo w rodzinnym majątku koło Mińska, a następnie studiował w Petersburgu. Pozostał tam przez całe lata Wielkiej Wojny i w czasie rewolucji październikowej.
W 1918 r. wyjechał do Warszawy, ale polska armia odesłała go w misji specjalnej do Petersburga, by odnalazł polskich oficerów, którzy pozostali w Rosji – po kilku miesiącach śledztwa ustalił, że wszyscy zostali zabici w więzieniach bolszewickich. Później wstąpił do kawalerii i walczył z bolszewikami w wojnie 1920 r. Cztery lata później wyjechał do Paryża, by studiować malarstwo, i poznał całą plejadę artystów i intelektualistów (m.in. Picassa, Malraux, Mauriaca, Maritaina, Gide’a, Erenburga, Halévy’ego).
Po powrocie do Polski w 1932 r. wziął udział w kampanii wrześniowej 1939 r., po czym dostał się do niewoli sowieckiej. Cudem uniknął śmierci w Katyniu w 1940 r. Po amnestii w 1941 r. dołączył do II Korpusu generała Andersa, w którym odpowiadał za poszukiwania polskich oficerów uwięzionych w Związku Radzieckim w 1939 r. W 1942 r. Czapski poznał Giedroycia i dzięki swoim paryskim kontaktom odegrał decydującą rolę w osadzeniu Kultury we Francji.
Trzecia wojna światowa nie wybuchnie
Pod koniec 1944 r. coraz wyraźniej było widać, że ziemie polskie znajdą się całkowicie pod kontrolą sowiecką, a powojenna Europa zostanie podzielona na dwie części. Wielu polskich żołnierzy rozczarowanych tą sytuacją chciało wierzyć, że tylko konfrontacja zbrojna Zachodu ze Wschodem mogłaby poprawić los Polski. Giedroyć i jego współpracownicy byli jednak przekonani, że w najbliższych latach żadna decydująca konfrontacja nie będzie możliwa.
Uznali, że należy pójść śladami Wielkiej Emigracji polskiej z XIX wieku i stworzyć gdzieś na Zachodzie ośrodek obrony kultury narodowej – w tak tragicznej sytuacji tylko kultura i wolność słowa mogą ocalić polską tożsamość. Stąd wzięła się idea utworzenia Instytutu Literackiego i czasopisma Kultura, najpierw w 1946 r. we Włoszech, gdzie stacjonował II Korpus Polski, a następnie w 1947 r. w Paryżu, ze względu na centralne położenie geograficzne Francji w Europie Zachodniej.
Misja Kultury i jej wpływ na Polaków
Od początku Giedroyć definiował kulturę bardzo szeroko, ponieważ przez całe życie był „zwierzęciem politycznym”. Chodziło mu nie tylko o publikowanie książek i artykułów dla Polaków mieszkających za granicą i w Polsce, ale także o debatę nad kwestiami historycznymi i politycznymi. Choć polska cenzura komunistyczna była najłagodniejsza w całym bloku wschodnim, działała dość skrupulatnie i wiele tematów po prostu nie istniało w debacie publicznej. W rezultacie wiele książek zakazanych w komunistycznej Polsce zostało wydanych dzięki Instytutowi Literackiemu i potajemnie dostarczonych polskim czytelnikom.
Co prawda Kultura nie była jedynym polskim ośrodkiem kulturalnym w Europie Zachodniej. Londyn, siedziba polskiego rządu na uchodźstwie od 1940 r., skupiał znacznie więcej Polaków niż Paryż. Jednak większość tych London Poles była dość konserwatywna i długo żywiła przekonanie, że jest jedynym reprezentantem prawdziwej, niepodległej myśli polskiej. W rezultacie aż do lat osiemdziesiątych ich kontakty z komunistyczną Polską były niemal nieistniejące.
Przeciwnie, zespół z Maisons-Laffitte zawsze uważał za konieczne utrzymywanie bliskich kontaktów z Polakami w kraju. Instytut Literacki od początku swego istnienia publikował więc dzieła pisarzy, którzy nie mogli ukazać się w Polsce, i służył jako azyl oraz miejsce spotkań polskich intelektualistów.
Ważnym elementem misji Kultury, a może najbardziej aktualnym dziś, jest wpływ, jaki to czasopismo miało i nadal ma na proces pojednania Polaków z ich wschodnimi sąsiadami. W przeciwieństwie do polskiej emigracji w Londynie, która z opóźnieniem godziła się ze zmianą granic Polski, Giedroyć zawsze głosił, że Polacy muszą pogodzić się z utratą Wilna (dziś stolicy Litwy) i Lwowa (na zachodzie współczesnej Ukrainy), aby utrzymywać dobre stosunki z Litwinami, Białorusinami i Ukraińcami.
Giedroyć widział w tym bowiem gwarancję bezpieczeństwa Polski, oprócz zachowania niepodległości tych trzech krajów. Pogląd ten, nie do przyjęcia dla wielu Polaków w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, zaczął spotykać się z przychylnym odzewem od lat siedemdziesiątych. Łamy Kultury pozostawały zresztą zawsze otwarte dla pisarzy i intelektualistów z Europy Wschodniej, takich jak ukraiński historyk Bohdan Osadczuk, a w latach dziewięćdziesiątych Jerzy Giedroyć wydał specjalne numery Kultury w językach ukraińskim i białoruskim.
Pracując nad procesem pojednania Polski z jej wschodnimi sąsiadami, Giedroyć nie zapominał o wymiarze zachodnim. Ten wątek Kultury, poświęcony zbliżeniu polsko-niemieckiemu, zajmował się Juliusz Mieroszewski.
Od 1989 r., w demokratycznej Polsce, wizja Giedroycia stała się dominująca w polskiej polityce zagranicznej, podzielana przez wszystkie główne siły polityczne niezależnie od różnic ideologicznych. Każda głowa państwa wolnej Polski, od Lecha Wałęsy po obecnego prezydenta Bronisława Komorowskiego, poprzez Aleksandra Kwaśniewskiego [1] i Lecha Kaczyńskiego [2], konsekwentnie za nią podążała pomimo silnych różnic orientacji politycznej.
Poparcie Polski dla demokratycznych aspiracji państw bałtyckich w latach dziewięćdziesiątych czy Ukrainy w 2004 r. i dziś jest bez wątpienia konsekwencją i kontynuacją myśli redaktora z Maisons-Laffitte.
Jerzy Giedroyć zmarł w 2000 r. Zgodnie z jego wolą czasopismo Kultura przestało się ukazywać po jego śmierci.
[1] Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1995-2005, przed 1989 r. członek Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Jego prezydenturę naznaczyło przystąpienie Polski do NATO w 1999 r. i do Unii Europejskiej w 2004 r. oraz poparcie dla Pomarańczowej Rewolucji. Od czerwca 2012 r. prowadzi wraz z Patem Coxem specjalną misję na Ukrainie z mandatu UE.
[2] Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej w latach 2005-2010, ofiara katastrofy lotniczej pod Smoleńskiem. Brat Jarosława Kaczyńskiego, obecnego lidera głównej partii opozycyjnej w parlamencie. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych był członkiem opozycji demokratycznej.