Polski rząd twierdzi, że przyjął milion uchodźców z Ukrainy, i opowiada się za „solidarnością elastyczną” w określaniu polityki migracyjnej Unii Europejskiej. To słownictwo mylące, a nawet kłamliwe.
Na początku miesiąca w Warszawie można było obejrzeć dokument Chasing Asylum (pol. „Szukając schronienia”) reżyserki Evy Orner o australijskiej polityce migracyjnej. Pod hasłem „zatrzymać łodzie” polega ona na tworzeniu na wyspach Nauru i Papui-Nowej Gwinei zamkniętych ośrodków, w których bezterminowo przetrzymuje się osoby „wyłowione” z oceanu w drodze do Australii.
Pokaz przed europejską publicznością był tym ciekawszy, że polski minister spraw wewnętrznych Mariusz Błaszczak często podaje australijską politykę za przykład tego, jak „skutecznie poradzić sobie z napływem migrantów”. Tymczasem niewiele osób wie naprawdę, jak wyglądają te ośrodki, skoro władze w Canberze nie wpuszczają do nich ani obserwatorów ONZ, ani dziennikarzy.
Podając się za kandydatkę na stanowisko dozorczyni w tych obozach, reżyserka zdołała się do nich dostać, sfilmować warunki życia i porozmawiać z „więźniami”. Trudno użyć innego słowa wobec osób przetrzymywanych za wysokimi metalowymi kratami, bez dokumentów i bez możliwości pracy – lub chodzenia do szkoły, w przypadku dzieci –, a przede wszystkim bez perspektywy wyjścia.
Eva Orner jest szczególnie uwrażliwiona na kwestię uchodźców, ponieważ jej rodzicami byli polscy Żydzi, którzy jako dzieci zostali właśnie przez Australię przyjęci po zakończeniu II wojny światowej. Jej dziadkowie nie mieli tego szczęścia: zginęli w komorach gazowych.
Film przypomina zresztą, że konwencja genewska dotycząca statusu uchodźców z 28 lipca 1951 r. powstała w odpowiedzi na brak narzędzi prawnych, który przed wojną mógł utrudniać ucieczkę prześladowanym, a nawet mordowanym Żydom, na polecenie rządów antysemickich lub przy ich wspólniczej bierności.
Polska ratyfikowała tę konwencję w 1991 r. i jest również stroną Europejskiej konwencji praw człowieka, która zawiera uzupełniające przepisy o prawach osób ubiegających się o azyl. Wśród źródeł krajowych prawo azylu gwarantuje sama Konstytucja (art. 56). Mimo to polski rząd utrzymuje w sprawach migracyjnych niebezpieczne pomieszanie pojęć, które trzeba koniecznie rozplątać.
Milion ukraińskich uchodźców?
Po pierwsze, premier Beata Szydło myli się, twierdząc, że „Polska przyjęła milion uchodźców z Ukrainy”: w 2015 r. status uchodźcy w Polsce uzyskało tylko dwóch Ukraińców. Prezes PiS Jarosław Kaczyński, przecież doktor nauk prawnych, bezczelnie kłamie, powtarzając to twierdzenie zagranicznym dziennikarzom.
Nie było nawet tylu wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej: w zeszłym roku Urząd do Spraw Cudzoziemców zarejestrował ich 4 927, obejmujących 12 325 osób (jeden wniosek może dotyczyć całej rodziny). Wśród nich było „tylko” 2 305 obywateli Ukrainy.
Dlaczego tak mało wniosków? I dlaczego tak mało decyzji pozytywnych? Przypomnijmy, że status uchodźcy przysługuje osobie, która „z powodu uzasadnionej obawy przed prześladowaniem z przyczyn rasowych, religijnych, narodowościowych, z powodu przynależności do określonej grupy społecznej lub z powodu przekonań politycznych przebywa poza granicami państwa, którego jest obywatelem, i nie może lub, wskutek tej obawy, nie chce korzystać z ochrony tego państwa”.
Choć prawdą jest, że na Ukrainie toczy się wojna, zagrożenie nie obejmuje całego kraju. Ukraińcy uciekający przed niebezpieczeństwem w Donbasie mogą więc znaleźć schronienie w innych regionach kraju i nie muszą wyjeżdżać za granicę.
Zauważmy, że definicja uchodźcy nie zawiera elementu ekonomicznego. Uchodźca może być bogaty, a mimo to prześladowany w swoim kraju pochodzenia. Takich przykładów w historii jest wiele: Żydzi wypędzeni z Europy Zachodniej i szukający schronienia w średniowiecznej i nowożytnej Polsce, hugenoci prześladowani przez Ludwika XIV, Wielka Emigracja polska w Paryżu czy wreszcie rząd polski na uchodźstwie w czasie II wojny światowej, a potem przez prawie całą resztę XX wieku.
Prawo azylu nie narodziło się bowiem wraz z konwencją genewską. Jest głęboko zakorzenione w historii i wartościach Europy, a powojenne instrumenty prawne miały przede wszystkim na celu jego wzmocnienie, tak aby jego właściwe stosowanie nie zależało wyłącznie od dobrej woli rządów.
Skuteczne stosowanie prawa azylu wymaga też aparatu administracyjnego zdolnego do rozpatrywania wniosków i odróżniania „prawdziwych” uchodźców, czyli ofiar prześladowań, od „zwykłych” imigrantów. Takie badanie wymaga czasu, a w międzyczasie osoby ubiegające się o azyl muszą gdzieś móc zaczekać.
Z tego wynika, że osoby ubiegające się o azyl również mają prawa, których nieprzestrzeganie pozbawia samo prawo azylu skutku. To prowadzi nas z powrotem do polityki migracyjnej Australii i Unii Europejskiej.
Australia: polityka odstraszania potępiona przez ONZ
Przede wszystkim nieprawdą byłoby twierdzić, że Australia nie przyjmuje żadnych uchodźców. W rzeczywistości co roku udziela jakiejś formy ochrony międzynarodowej około 12 tysiącom osób, co jest liczbą znaczną jak na państwo liczące 24 miliony mieszkańców. Dla porównania, w 2015 r. – roku wyjątkowego! – Polska przyjęła zaledwie 348 uchodźców.
Głównym zarzutem wobec australijskiej polityki migracyjnej jest to, że automatycznie wyklucza możliwość udzielenia azylu kandydatom, którzy dotarli – lub usiłowali dotrzeć – do kraju bez ważnego dokumentu podróży. Osoby, które uzyskały wizę do Australii i lądują na miejscu, mogą złożyć wniosek o ochronę międzynarodową zwykłą drogą, natomiast ci mniej zamożni, jeśli nie utoną po drodze – pamiętajmy, że Australia jest wyspą! –, nie mają żadnych szans na azyl. Wyjątek od tej reguły stanowią osoby sprowadzane bezpośrednio, na przykład z Syrii lub Iraku, za zgodą władz.
Osoby przechwycone podczas „nielegalnej” podróży do Australii trafiają do ośrodków detencyjnych na terytoriach państw Nauru i Papui-Nowej Gwinei. Rząd australijski nie ukrywa, że ta polityka, łącznie z trudnymi warunkami życia w zamkniętych ośrodkach, ma odstraszać potencjalnych kandydatów. Przekonuje, że w ten sposób ratuje ludzi przed utonięciem w morzu.
ONZ odrzuciła ten argument i w sierpniu wezwała Canberrę do zamknięcia obozów znajdujących się na obcym terytorium. Dzięki tej interwencji ośrodek w Papui-Nowej Gwinei ma zostać bardzo wkrótce zamknięty. Czy Polska lub UE naprawdę powinny naśladować przykład, który porzucają jego własni autorzy?
Po stronie europejskiej jedna z osi obecnej polityki migracyjnej opiera się na „kwotach”. Kilka państw Unii, w tym Polska, uporczywie odmawia przyjęcia „przymusowego rozdziału uchodźców” według klucza podziału zaproponowanego przez Komisję Europejską i przyjętego w zeszłym roku przez Radę UE – Polską rządziła wówczas inna koalicja.
Tymczasem decyzja ta nadal obowiązuje i zobowiązuje Polskę do przyjęcia około 6 tysięcy osób ubiegających się o azyl. Dla porównania, w 2015 r. polskie konsulaty wydały obywatelom Ukrainy prawie milion wiz. Choć nie wszyscy osiedlili się w Polsce, wystarczy przejść się po ulicach dużych miast, by zdać sobie sprawę ze skali zjawiska: szacuje się, że ponad milion Ukraińców pracuje w Polsce. Część z nich przebywa nielegalnie, stąd brak dokładnych danych.
Polska masowo przyjmuje migrantów
Dziwi fakt, że z jednej strony Polacy odrzucają uchodźców, czasem pod pretekstem, że to fałszywi imigranci ekonomiczni, a z drugiej masowo przyjmują „prawdziwych” migrantów ekonomicznych. Czyżby chodziło o koszty?
Wyjaśnijmy najpierw, że osoby, które państwo polskie zobowiązało się przyjąć, nie są jeszcze w pełni uchodźcami, lecz osobami ubiegającymi się o azyl. Biorąc pod uwagę ich kraj pochodzenia – Syria, Irak, Erytrea –, bardzo prawdopodobne jest, że uzyskają ochronę międzynarodową, ale ich wnioski i tak muszą zostać rozpatrzone. Wsparcie, o które proszona jest Polska i reszta UE, dotyczy właśnie tego procesu.
Chodzi bowiem nie tyle o pomoc „potencjalnym uchodźcom”, ile o okazanie solidarności wobec Włoch i Grecji, których administracja i możliwości przyjmowania są niewystarczające wobec nadzwyczajnej liczby wniosków do rozpatrzenia i osób do zakwaterowania w tym czasie.
Zresztą wsparcie ze strony Polski i innych państw Unii nie jest pozbawione rekompensaty: Komisja Europejska oferuje 6 tysięcy euro za każdą „relokowaną” osobę. Zważywszy, że w Polsce osoba ubiegająca się o ochronę międzynarodową może otrzymywać do 200 euro miesięcznie (jeśli woli żyć samodzielnie, poza ośrodkiem), kwota proponowana przez Komisję z nawiązką pokrywa koszty administracyjne i inne wydatki związane z tym procesem. Niemniej do tej pory Polska nie przyjęła żadnej osoby ubiegającej się o azyl w ramach mechanizmu relokacji.
Warszawa ma nadzieję, że uda się go pogrzebać i że nie będzie musiała wywiązać się ze swoich zobowiązań. Wraz z pozostałymi krajami Grupy Wyszehradzkiej (Węgry, Czechy, Słowacja) wymyśliła pojęcie „solidarności elastycznej”, które ma oznaczać, że istnieje wiele sposobów rozwiązania kryzysu migracyjnego.
Solidarność elastyczna…
Państwa, które nie mogą lub nie chcą przyjmować uchodźców, mogłyby w ten sposób wnieść wkład w inny sposób, na przykład udzielając pomocy krajom tranzytowym (Liban, Jordania, Turcja) albo oddelegowując funkcjonariuszy straży granicznej tam, gdzie mogą się przydać, zwłaszcza do Grecji i Bułgarii.
Co konkretnie robi Polska, by ulżyć swoim europejskim partnerom w opanowaniu kryzysu migracyjnego? Po pierwsze, wkład polskiej dyplomacji w zachodnie starania o zakończenie wojny w Syrii jest, można powiedzieć, zerowy. W istocie główna przyczyna, dla której miliony Syryjczyków uciekają ze swojego kraju, prędko nie zniknie, a bezsilność Stanów Zjednoczonych i Francji potwierdza, że wielki exodus Syryjczyków potrwa jeszcze lata.
Drugim polem jest wsparcie dla krajów tranzytowych. Obecnie Liban, Jordania i Turcja przyjmują łącznie 4,5 miliona obywateli syryjskich, co jest liczbą ogromną w stosunku do ich ludności i poziomu zamożności.
W lipcu ub. r. minister spraw zagranicznych Witold Waszczykowski pojechał właśnie do Jordanii, by okazać „wsparcie w niesieniu pomocy uchodźcom”. Przy tej okazji oficjalna strona poświęcona polskiej polityce rozwojowej przypomniała, że „od 2012 r. Polska przeznaczyła blisko 12 mln euro na pomoc humanitarną i rozwojową dla osób poszkodowanych w wyniku konfliktu w Syrii”. Co prawda budżet ten zostanie zwiększony w najbliższych latach, ale nadal będzie znikomy w stosunku do skali problemu.
Trzeci aspekt, bez wątpienia najbardziej eksponowany przez polski rząd, dotyczy ochrony zewnętrznych granic UE. Ten obszar zanotował ostatnio ważne postępy, m.in. dzięki przekształceniu agencji Frontex w Europejską Straż Graniczną i Przybrzeżną. Kilkudziesięciu polskich policjantów i funkcjonariuszy straży granicznej oddelegowano w ten sposób do siedziby agencji Frontex w Warszawie lub bezpośrednio do misji terenowych.
Jednak także w tej kwestii stanowisko Polski nie jest wolne od niejednoznaczności. Od otwarcia agencji w Warszawie w 2005 r. rząd i Frontex nigdy nie doszli do porozumienia w sprawie zasad jej funkcjonowania (podział kosztów, immunitet funkcjonariuszy unijnych, szkoły międzynarodowe).
Problem staje się tym pilniejszy, że rozszerzenie kompetencji Frontexu doprowadzi już wkrótce do trzykrotnego zwiększenia jego zatrudnienia. Według kuluarowych plotek agencja mogłaby nawet się przeprowadzić, jeśli polskie władze nie przedstawią wkrótce akceptowalnej oferty.
… czy solidarność wirtualna?
Niezależnie od realnego wkładu Polski w wysiłki pokojowe w Syrii, pomoc dla krajów tranzytowych czy wzmocnienie ochrony granic, żadne z tych działań nie odpowiada na trudności, z którymi borykają się Włochy i Grecja. Setki tysięcy ludzi czekają w tych krajach na rozpatrzenie swoich wniosków o azyl, a choć napływ nowych przybyszów gwałtownie spadł w ostatnich miesiącach, nadal „zakorkowują” one systemy administracyjne. Solidarność elastyczna to tylko kiepskie alibi dla solidarności wirtualnej.
W tym kontekście nie dziwi, że włoski premier Matteo Renzi chce nałożyć sankcje finansowe na „państwa Europy Wschodniej, które wciąż odmawiają przyjęcia migrantów i wsparcia krajów stojących na pierwszej linii wobec napływu uchodźców”. Przewodniczący Komisji Europejskiej Jean-Claude Juncker już nie wspomina o sankcjach, ale twierdzi, że plan relokacji 160 tysięcy osób ubiegających się o azyl nadal obowiązuje. Polska musi więc wziąć w nim udział, czyli przyjąć około 6 tysięcy osób.
Skoro Polska przyjęła już milion ukraińskich imigrantów ekonomicznych – prostujemy słowa pani premier i Jarosława Kaczyńskiego –, dlaczego nie może przyjąć 6 tysięcy potencjalnych uchodźców, za których dodatkowo otrzymałaby pieniądze od UE?
Dziwi, że kraj, który rozpowszechnił na świecie – obok demokracji i widelca – słowo „Solidarność”, jest jej tak skąpy wobec osób prześladowanych i sojuszników z Unii Europejskiej.
Dziwi, że naród, który przywiązuje tak wielką wagę do historii, tradycji i wartości, wykazuje tak krótką i wybiórczą pamięć, nie szanując prawa azylu, z którego w przeszłości tak wiele skorzystał.
Dziwi wreszcie, że osoby, które bronią „prawa do życia”, bywają często tymi samymi, które okazują obojętność, a nawet cynizm wobec istot ludzkich, których życie jest bezpośrednio zagrożone.
Ponad 400 tysięcy Syryjczyków zginęło od początku wojny w 2011 r., a wciąż znajdą się Polacy twierdzący, że ich przyjazd motywują głównie względy ekonomiczne. Kwestia słownictwa, bez wątpienia.