„Wszystko musi się zmienić, aby nic się nie zmieniło”, kazał mówić Tancrediemu książę Lampedusa w słynnym Lamparcie. To mniej więcej główna idea reformy Unii Europejskiej, do jakiej dąży Polska rządzona przez ultrakonserwatywne Prawo i Sprawiedliwość.
Trudno sobie wyobrazić, by urzędujący doradca dyplomatyczny Pałacu Elizejskiego udzielał mediom wywiadów we własnym imieniu, a tym bardziej publikował książkę na aktualny temat – zresztą kiedy znalazłby czas, by ją napisać? Robi to jednak Krzysztof Szczerski, szef gabinetu prezydenta i sekretarz stanu odpowiedzialny za sprawy zagraniczne w Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Jego najnowsza książka, zatytułowana „Utopia europejska”, ma być „polską inicjatywą naprawy” wobec „kryzysu integracji”.
Skoro Polska nieustannie domaga się od objęcia władzy w 2015 roku przez ultrakonserwatywną partię Prawo i Sprawiedliwość (PiS) zmiany traktatów wspólnotowych, warto przyjrzeć się motywom, które skłaniają polskie władze do otwarcia tej puszki Pandory, oraz zmianom, jakie chcą wprowadzić w funkcjonowaniu Unii Europejskiej, która ma wkrótce w napiętej atmosferze obchodzić 60. rocznicę podpisania traktatów rzymskich.
Aby przekonać czytelników o koniecznej potrzebie gruntownej reformy UE, K. Szczerski zaczyna od wyjątkowo ponurej diagnozy stanu Unii. Kryzys, w którym od lat tkwi UE, miałby być bezprecedensowy ze względu na swój „wielowymiarowy” charakter – przewodniczący Komisji Europejskiej Jean-Claude Juncker w podobnym duchu spopularyzował w zeszłym roku termin „polikryzys” – oraz ze względu na całkowity brak niedawnych sukcesów mogących uzasadnić działania Unii w oczach opinii publicznej.
Zdaniem autora pierwszym zadaniem władz publicznych jest zapewnienie ludności bezpieczeństwa fizycznego i materialnego. Na poziomie UE mechanizmy integracji miałyby zmusić państwa do „obniżenia własnych barier odpornościowych”, nie dając im w zamian żadnej formy zwiększonego bezpieczeństwa zbiorowego. Unia miałaby więc nie ochronić obywateli ani przed kryzysem finansowym, który przyszedł ze Stanów Zjednoczonych, ani przed kryzysem migracyjnym.
Co więcej, zamiast być synonimem wolności, UE miałaby przybierać coraz bardziej represyjny charakter, wyrażający się „w zakazach i biurokratycznych nakazach”, przez co straciłaby zaufanie obywateli, o czym świadczyłyby negatywne wyniki referendów w Holandii w kwietniu 2016 roku w sprawie ratyfikacji umowy stowarzyszeniowej UE–Ukraina oraz, dwa miesiące później, w Wielkiej Brytanii w sprawie pozostania w Unii.
To właśnie Brexit, „ostateczny sygnał alarmowy”, skłania K. Szczerskiego do stwierdzenia, że „jesteśmy świadkami zerwania z pewnym modelem integracji” i że „to może ostatni moment, by ocalić jedność europejską, przynajmniej w jej obecnej formie – UE”. Spieszy się jednak dodać, że „koniec [tego modelu integracji] go nie niepokoi, ponieważ [uważa go] za błędny”.
„Błędny model integracji”
Następny etap rozumowania to długi akt oskarżenia, w którym głównym oskarżonym nie jest w gruncie rzeczy Unia Europejska („Bruksela”). To „Zachód”, rozumiany w książce jako kraje „starej Europy” leżące w zachodniej części kontynentu, skupia ogień ostrej krytyki autora. Ta „nienawiść do Zachodu”, by użyć tytułu książki Jeana Zieglera, może zaskakiwać u politologa wykształconego za granicą i biegle mówiącego po angielsku i francusku – cechy rzadkie wśród polityków bliskich PiS. A jednak, jak zobaczymy, podobieństwa z retoryką niektórych krajów Południa nie kończą się na tonie.
Pierwszy atak K. Szczerskiego na „kraje zachodnie” rozgrywa się na płaszczyźnie historycznej. Podobnie jak wielu innych Polaków autor zarzuca Zachodowi, że „nie chce nic wiedzieć ani pamiętać o roli, jaką Polska odegrała na naszym kontynencie, we własnym interesie i w interesie Europy”. Przypomina w tym kontekście bitwę pod Legnicą w 1241 roku, odsiecz wiedeńską w 1683 roku i „cud nad Wisłą” w 1920 roku, podczas których Polacy zatrzymali inwazje odpowiednio Mongołów, Turków i Sowietów zmierzające na Zachód. Gdyby ludzie Zachodu nie wykazywali takiej amnezji, „okazywaliby nam większą wdzięczność i szacunek, a nasze prawa do współrządzenia Europą byłyby znacznie większe”, uważa doradca dyplomatyczny prezydenta.
Drugi atak toczy się na polu ideologicznym. K. Szczerski uważa bowiem, że „bardzo agresywna ideologia lewicy liberalnej, zwłaszcza w sferze mediów, kultury i edukacji”, doprowadziła narody europejskie do „zerwania z chrześcijańską tradycją Starego Kontynentu i oddalenia się od własnej tożsamości”. Ideologia ta przejawia się zwłaszcza we wrogości wobec religii, feminizmie, uznawaniu praw mniejszości seksualnych, „genderyzacji” czy też „polityce multikulturowej”.
Ideologia ta, która stopniowo stała się dominująca na Zachodzie po 1968 roku, miała ponadto zostać narzucona Wschodowi w latach 90. przez politykę „reedukacji społecznej w krajach wyzwalających się [PRZYP. AUT.: spod jarzma ZSRR]: błyskawiczny wykup mediów, finansowanie fundacji i kształcenie «nowych elit» w duchu «politycznej poprawności»”.
W obliczu upadku żelaznej kurtyny „ambiwalencja” postawy Zachodu, „rozdartego między radością a niepokojem”, nie byłaby spowodowana wyłącznie „strachem przed zalewem hord głodnych robotników i złodziei”, lecz także „rzekomym nacjonalizmem i konserwatyzmem drugiej Europy”. Cechy te, uznawane za oznaki „zacofania”, oznaczałyby w rzeczywistości odpowiednio „przywiązanie do idei narodowej” i „niechęć wobec idei społeczeństwa otwartego”, a więc nie byłyby w żaden sposób naganne ani nawet gorsze od wartości Europy Zachodniej.
„Okcydentalizacja Europy Środkowej i Wschodniej” miałaby się też zmaterializować w sferze gospodarczej przez narzucenie polityki prywatyzacji na wielką skalę i otwarcia handlowego, z których skorzystał bardziej nowoczesny i konkurencyjny przemysł zachodni. Ten schemat „utrwalił sytuację zewnętrznej dominacji nad regionem”, z tą różnicą, że zleceniodawcy nie siedzą już w Moskwie, lecz w Berlinie, Paryżu czy Brukseli.
UE jako narzędzie utrwalania dominacji Zachodu
Po przedstawieniu tych elementów K. Szczerski analizuje politykę UE jako kontynuację wysiłków Zachodu zmierzających do zdominowania Europy Środkowej i Wschodniej. Mnożenie „zakazów i obowiązków” oraz „wyłanianie się centralnej władzy dyscyplinarnej” mającej pilnować ich przestrzegania doprowadziły do stopniowego porzucenia zasady lojalnej współpracy między państwami wolnymi, równymi i suwerennymi na rzecz „hierarchizacji państw”, która daje silnym większą swobodę działania niż słabym.
Zjawisko to nasiliło się wraz z wejściem w życie traktatu lizbońskiego, który wzmocnił rolę Rady Europejskiej, podczas gdy „Komisja Europejska nigdy nie była tak słaba pod względem instytucjonalnym”. Autor przyznaje, że traktat lizboński dał też większą władzę Parlamentowi Europejskiemu, lecz nie uznaje jego wystarczającej legitymacji politycznej z powodu słabego rzeczywistego poparcia wyborczego i braku „aktywnej ponadnarodowej wspólnoty politycznej”.
Ponadto „upolitycznienie” UE, widoczne na przykład w przyjęciu systemu Spitzenkandidaten przy wyborze przewodniczącego Komisji Europejskiej, miałoby umocnić porozumienie niektórych państw w Radzie Europejskiej z głównymi grupami politycznymi reprezentowanymi w Parlamencie Europejskim. To prawda, że grupa Europejskich Konserwatystów i Reformatorów, która skupia zwłaszcza europosłów PiS i brytyjskich torysów, stanie się zupełnie marginalna po sfinalizowaniu Brexitu i wyproszeniu z Parlamentu w Strasburgu deputowanych z Wielkiej Brytanii.
Prowadzi to K. Szczerskiego do przekonania, że „traktat lizboński, zamiast przynieść więcej współpracy wspólnotowej, de facto przekształcił Unię w koncert narodów”, w którym w coraz większej liczbie dziedzin częściej stosuje się międzyrządowe mechanizmy decyzyjne. W tej „Europie-przedsiębiorstwie”, która zastąpiła „Europę wspólnotową, […] nie wszystkie kraje w równym stopniu korzystają z dzielenia suwerenności. Najsłabsze oddają jej więcej, nie na rzecz instytucji ponadnarodowych, lecz w ręce potężniejszych państw członkowskich.”
W dziedzinie gospodarczej przejęcie UE przez wielkie państwa Europy Zachodniej miałoby być źródłem inflacji regulacyjnej, na przykład w postaci norm społecznych i środowiskowych inspirowanych przez niektóre grupy interesów, które chcą w ten sposób ograniczyć konkurencję ze Wschodu. W tym samym duchu zasady przyznawania pomocy publicznej oskarżane są o to, że bardziej krępują kraje regionu niż „większe, bogatsze i dojrzalsze gospodarki, które nie potrzebują już tych instrumentów”. Prawo europejskie miałoby w ten sposób skutkować „utrzymaniem, a nawet trwałym i strukturalnym pogłębianiem nierówności między państwami członkowskimi”, osłabiając jednocześnie ich konkurencyjność wobec państw trzecich.
Ideologii także nie brakuje w krytyce UE przez K. Szczerskiego. Dwie wartości odziedziczone po 1968 roku, czyli „konstruktywizm” i „liberalizm lewicowy”, miałyby jak „wirusy” zaatakować różne obszary integracji wspólnotowej. Na przykład to „konstruktywizm gospodarczy” miałby zachęcić do tworzenia takich projektów jak jednolity rynek i strefa euro, definiowanych teleologicznie, wbrew rzeczywistości.
Ze swej strony „elita brukselska nie rozumie[łaby] nic z problemów pozostałych mieszkańców, zwykłych obywateli UE”, gdyż w swojej „złotej klatce” cieszy się „wysokimi zarobkami” za „monotonną i bardzo ustandaryzowaną codzienną pracę”, nie ponosząc odpowiedzialności, choć podejmuje „decyzje kluczowe dla całych narodów”. Urzędnicy europejscy byliby przy tym „odcięci od swojej kultury pochodzenia”, naznaczeni „stałym poczuciem tymczasowości” i „pozbawieni granic moralnych”.
Mimo „cofania się integracji europejskiej we wszystkich dziedzinach” i swojego „oddalenia od życia zwykłych Europejczyków” nie mieliby oni innej odpowiedzi na kryzys niż „więcej Europy”, ponieważ przede wszystkim byliby „materialnie zainteresowani przetrwaniem UE”. Dlatego Unia „coraz bardziej reguluje i coraz bardziej się wtrąca, wydaje wyroki i udziela lekcji”, choć jest „coraz bardziej obca i źle postrzegana”. W ten sposób „elity polityczne jądra europejskiego […] tylko pogłębiają kryzys i tworzą nowe ogniska pożaru”.
Program „powrotu do źródeł integracji”
K. Szczerski, który mimo wszystko uważa, że zachowanie „jedności europejskiej leży w interesie Polski”, przedstawia program „alternatywny”, program „Europy wolnych narodów i równych państw”, który zdołałby „połączyć charakter wspólnotowy z zachowaniem suwerenności państwowej” przez „nawiązanie do korzeni procesu integracji europejskiej”.
Pierwszy filar tego planu polega na „odbudowie zaufania do polityki wspólnotowej przez przywrócenie obywatelom poczucia kontroli nad decyzjami podejmowanymi w Brukseli”. Taką kontrolę mogą sprawować tylko „krajowe instytucje demokratyczne”, bo „dziś demokracja w Europie może naprawdę funkcjonować tylko na poziomie państw narodowych i w ich obrębie”. Ponadto, zważywszy na naturę UE, „dobrowolnej wspólnoty stworzonej przez wolne narody i równe państwa, […] instytucje powinny pełnić wobec nich jedynie rolę służebną, zgodnie z [zasadą] pomocniczości”, którą autor interpretuje w sposób przekręcony.
Konkretnie K. Szczerski wzywa do wzmocnienia roli parlamentów narodowych i częstszego uciekania się do referendów, a jednocześnie chce odebrać Komisji i Parlamentowi Europejskiemu możliwość „ingerowania w wewnętrzny porządek prawny państw członkowskich w sprawach nienależących do wyłącznych kompetencji UE” – to bardzo czytelna aluzja do procedury ochrony praworządności wszczętej przez Komisję i debatowanej w Parlamencie w Strasburgu w związku z przejęciem polskiego Trybunału Konstytucyjnego przez obecną większość parlamentarną z pogwałceniem reguł prawa i zasad demokratycznych.
Autor uważa również, że konieczny jest „powrót do ścisłego stosowania zasady pomocniczości, i to w obie strony, to znaczy dając państwom członkowskim możliwość odzyskania kompetencji powierzonych organom ponadnarodowym”. Wreszcie, „wobec braku udanego przykładu zastosowania instrumentów demokratycznych w zarządzaniu systemem międzynarodowym”, K. Szczerski wyjaśnia, że jedynym sposobem uczynienia procesu decyzyjnego UE demokratycznym jest przywrócenie głosowania jednomyślnego, na wzór liberum veto, które obowiązywało w czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów (1569–1795). W ten sposób „cała wspólnota może utożsamiać się z wynikiem procesu stanowienia prawa”, z poszanowaniem wolności i autonomii wszystkich uczestników, także tych słabszych.
Co do treści europejskich polityk publicznych, autor uważa, że należy „odbiurokratyzować UE” oraz zwiększyć w jej obrębie zarówno wolności, jak i bezpieczeństwo. Wymaga to przyjęcia „wielkiej Karty wolności”, która z korzyścią zastąpiłaby Kartę praw podstawowych, a także obrony prawa biedniejszych krajów do dalszego dysponowania własnymi narzędziami polityki gospodarczej, zwłaszcza w dziedzinie monetarnej, podatkowej, społecznej i środowiskowej. Mogłyby one w ten sposób zachować przewagi komparatywne – to elegancki sposób nazwania praktyk dumpingowych – które pomogłyby im nadrobić zaległości rozwojowe.
„Wspólnota aspiracji” w centrum Europy
K. Szczerski jest bowiem przekonany, że w warunkach nieskrępowanej konkurencji dynamika właściwa „wspólnocie aspiracji tworzonej przez ambitne narody regionu między Bałtykiem, Adriatykiem i Morzem Czarnym, które wciąż mają pazur, bo chcą nadrobić lata stracone w obozie sowieckim”, stawia ją na silnej pozycji na rynku europejskim. Przyznając, że ta konstrukcja przynosi korzyści Polsce i reszcie regionu, chce on jednak pozostać przy „wspólnym rynku”, rozumianym jako przestrzeń integracji negatywnej, deregulacji i konkurencji, i odrzuca „jednolity rynek o inspiracji konstruktywistycznej, oparty na licznych absurdalnych przepisach, które należą do przyczyn stagnacji gospodarki europejskiej”.
Pod względem struktur autor uważa, że „ze względu na swoją wielkość i położenie Polska powinna stanowić odrębny ośrodek integracji dla swojego regionu, dla gospodarek aktywnych poza strefą euro i dla innych doraźnych sojuszy politycznych”. Poza wspomnianym wyżej „pazurem” K. Szczerski dostrzega inną cechę wspólną krajów Europy Środkowej i Wschodniej: konieczność „zaprzestania małpowania Zachodu” oraz imperatyw nawiązania do przykładu z okresu międzywojennego, kiedy odradzające się państwa regionu potrafiły połączyć modernizację z poszukiwaniem narodowej „odrębnej drogi”, podczas gdy „elity po 1989 roku uznały autonomię za ciężar, a nie za zasób”. W ten sposób przyczyniły się do nadania relacjom wschód–zachód struktury typu „centrum–peryferie”, naznaczonej „grzechem modelu neokolonialnego”.
Nie pretendując do miana „projektu geopolitycznego” ani „alternatywy dla integracji europejskiej”, polityka wzmacniania autonomii politycznej regionu ma służyć zapobieżeniu realizacji scenariuszy „wertykalizacji UE” i budowy Europy dwóch prędkości. Autor zdaje sobie bowiem sprawę, że w tym drugim przypadku „kraje Europy Środkowej staną przed dylematem: albo dołączyć do kręgu wewnętrznego, kosztem poświęcenia stosunków regionalnych, albo pozostać na peryferiach w stanie polityczno-gospodarczej deprywacji”.
Ta „policentryczna” Unia ma „ostatecznie zakończyć historyczny podział na starą i nową Europę, a zarazem jeszcze głębiej zakorzenić region we wspólnocie europejskiej i transatlantyckiej.” K. Szczerski podkreśla, że Polska, „naturalny zwornik środkowoeuropejskiej grupy koordynacyjnej w ramach UE”, chce zachować wspólne dla całej Unii instytucje, budżet i prawo.
Ogólniej, zapewnia, że „nie chce zrywać więzów łączących Polskę z obecnymi strukturami międzypaństwowymi, regionalnymi, europejskimi czy globalnymi. To oczywiste, że z tych członkostw czerpiemy korzyści. Naszym zadaniem jest zachować suwerenność w tym otoczeniu.” Nawet w dziedzinie obrony, mimo zagrożenia ze strony Rosji i niepewności wynikającej z objęcia Białego Domu przez Donalda Trumpa, K. Szczerski nie widzi dla Europy innej roli niż „lojalnego partnera NATO w dziedzinie bezpieczeństwa. UE nigdy nie zastąpi twardego sojuszu militarnego, zwłaszcza że nie ma takiej potrzeby. Europy broni Sojusz Północnoatlantycki i tak powinno pozostać.”
„Reewangelizować Europę”
Wreszcie na płaszczyźnie ideologicznej autor ogranicza wybór do dwóch wariantów: UE może wybrać albo neutralność, powstrzymując się wówczas od ingerowania w kwestie społeczne i społeczno-obyczajowe, albo „powrót do korzeni naszej cywilizacji, czyli filozofii greckiej, prawa rzymskiego i chrześcijaństwa. […] Większość Polaków nie dała się oszukać [ideą, że] aby być nowoczesnym, trzeba stać się społeczeństwem wielokulturowym, ateistycznym, pozbawionym więzi rodzinnych i bardzo liberalnym obyczajowo”.
Fiasko tej „utopii stworzenia nowego Europejczyka według lewackich eksperymentów” dowodziłoby a contrario, dlaczego model polski miałby być „przyszłością Europy”, która aby przetrwać, musi „czuć się wewnętrznie silna swoją cywilizacją i dynamizmem”. Odniesień do polskiego mesjanizmu jest w książce rzeczywiście wiele, a autor nie waha się wyznać, że „ma wręcz wrażenie, że wiele krajów czeka na nas, czeka na ojczyznę świętego Jana Pawła II, by znów wskazała drogę prowadzącą do jedności duchowej, szacunku dla ojczyzn i tradycji.”
Istotnie, wobec „stwierdzenia duchowego upadku współczesnej Europy” „[Polacy] nie powinni ani zamykać się w sobie i uważać się za lepszych od tego staczania się, ani szukać fałszywych sojuszników wśród tych, którzy walczą [również] z Europą, ale [których prawdziwym celem jest] wciągnięcie nas w swoje sieci. Polska jest i powinna pozostać częścią łacińskiej i zachodniej sfery cywilizacji i wiary. Mamy wobec Zachodu obowiązki troski, bo jesteśmy jego częścią.”
W tym duchu „reewangelizacji Europy” K. Szczerski wzywa nawet do stworzenia „paszportu katolickiego”, aby „Polacy, którzy opuszczą ojczyznę i wyjadą do ateistycznych krajów Europy Zachodniej, nie ulegali tamtejszym lewackim modom intelektualnym, lecz pozostali wierni Bogu i Polsce.” Ten związek wiary narodowej z polityką jest dogłębnie analizowany w naszym dossier o roli Kościoła katolickiego we współczesnej polskiej kulturze politycznej.
Plan B na wypadek zniknięcia UE
Jest on jednak świadomy niepewnego rezultatu tych działań, a więc, in fine, przetrwania Unii Europejskiej. W zakończeniu książki czytamy zatem:
„Europa może oczywiście nie posłuchać Polski, może oczywiście zignorować lekarstwa płynące z regionu środkowoeuropejskiego, może trwać na drodze błędnej polityki prowadzonej przez elitę oderwanych od rzeczywistości brukselskich eurokratów, umacniających się we własnych pozycjach. Może to robić, ale nie potrwa to długo. Nastąpi bunt społeczny, który zmiecie wszystkie te instytucje i położy kres integracji, albo w takiej czy innej formie nastąpi atak zewnętrzny, który zniszczy europejskie bezpieczeństwo. Niektórzy łudzą się, że przetrwają ten potop, dlatego nie chcą otwierać debaty o przyszłości Europy. Są przekonani, że jeśli, jak się to działo w przeszłości, najeźdźcy zabiorą jako łup tylko peryferie, to jądro jakoś przetrwa. Łudzą się.”
To bez wątpienia tutaj „realizm europejski”, na który powołuje się PiS, wyraża się w sposób najbardziej szczery. K. Szczerski pisze czarno na białym, że „dziś Polska nie powinna koncentrować się na warunkach dostosowania do wymogów członkostwa w federalistycznym przedsięwzięciu europejskim [którego jednym z aspektów jest strefa euro], lecz raczej stawiać na rozwój własnego potencjału, aby zawsze mogła znaleźć się w sytuacji wyboru między kilkoma modelami”, także poza UE, „gdyby przestała istnieć albo członkostwo przestało się opłacać”. W tym skrajnym scenariuszu zbudowanie bloku regionalnego pod parasolem NATO, czyli amerykańskim, pozwoliłoby „uniknąć scenariusza próżni geopolitycznej”.
Na końcu książki czytelnik „zachodni” może być uderzony niedostrzegalnym dotąd dystansem, jaki dzieli go od Polski. Choć sondaże opinii opisują ten kraj jako bardzo euroentuzjastyczny, a znani we Francji polscy intelektualiści, przede wszystkim nieodżałowany Bronisław Geremek, przedstawiają swój naród jako głęboko europejski, wizja wyrażona przez K. Szczerskiego dodaje do tego obrazu dwa elementy, które powinny skłonić do ponownego przemyślenia miejsca Polski w Europie.
Pierwszym jest wielkie podobieństwo między polską retoryką urazu wobec Zachodu a dyskursem Rosji, mieszaniną niezaspokojonego uznania historycznego – za obronę Zachodu w Polsce i zwycięstwo nad nazizmem w Rosji –, woli odbudowy dumy narodowej po upokorzeniach lat 90. oraz poczucia moralnej wyższości nad „ zdegenerowanym ” Zachodem, którego symbolem są austriacki drag queen Conchita Wurst, homoseksualizm, wielokulturowość i płynący z nich rzekomo terroryzm islamski.
Drugim elementem jest bardzo „transakcyjna” postawa Polski wobec budowy europejskiej. Transfery finansowe na wschód miałyby być materializacją „solidarności europejskiej”, ale przyjęcie euro czy jakiegokolwiek innego projektu pogłębionej integracji musi przejść test rachunku kosztów i korzyści. Jeśli członkostwo przestanie się opłacać, czytamy, Polska mogłaby nawet rozważyć opuszczenie UE.
Tak więc mimo odniesień do cywilizacji europejskiej Unia postrzegana przez Polskę rządzoną przez PiS sprowadza się do „wspólnoty interesów” i nie stanowi „wspólnoty wartości”, a tym bardziej „wspólnoty losu”. Z tej perspektywy reforma instytucjonalna, której domagają się obecne polskie władze, ma przede wszystkim bronić status quo, czyli modelu integracji negatywnej, który w dużej mierze zdołał zredukować przeszkody w swobodnym przepływie osób, towarów, usług i kapitału, przy stosunkowo niewielkiej liczbie instrumentów integracji pozytywnej, takich jak harmonizacja podatkowa i społeczna.
Ewentualne przywrócenie zasady głosowania jednomyślnego pozwoli bowiem Polsce blokować wiele reform uznawanych za niekorzystne, jak rewizja dyrektywy o delegowaniu pracowników, przepisów dotyczących transportu drogowego czy polityki energetyczno-klimatycznej. Status quo, który na Zachodzie jest coraz mniej tolerowany przez państwa i ich opinię publiczną.
Omawiana książka: Krzysztof Szczerski, Utopia Europejska. Kryzys integracji i polska inicjatywa naprawy, Kraków, Biały Kruk, 2017