Długą polską tradycję reportażu kojarzy się przede wszystkim z Ryszardem Kapuścińskim, jednym z najsłynniejszych polskich autorów na świecie. Gatunek jest jednak daleki od wyczerpania i dziś nadal zyskuje na popularności dzięki bardzo utalentowanym reporterom literackim, którzy podbijają świat, zarówno swoimi reportażami, jak i liczbą czytelników.
Ryszard Kapuściński urodził się w 1932 roku w prowincjonalnym polskim mieście Pińsk (dziś na Białorusi), w rodzinie nauczycielskiej. Jego dzieciństwo w dużej mierze naznaczyła II wojna światowa: wspomnienia niemieckich oddziałów, a potem strach przed obecnością NKWD nigdy nie opuszczą jego reportaży. Ojciec uczestniczył w polskim ruchu oporu przeciw okupacji hitlerowskiej i sowieckiej, ale w obliczu ryzyka aresztowania i deportacji – w latach 1939–1941 Kreml wysiedlił kilkaset tysięcy Polaków, zwłaszcza przedstawicieli elit (urzędników, nauczycieli, oficerów…), aż na Daleki Wschód – rodzina Kapuścińskich schroniła się w okolicach Warszawy.
Młody Ryszard rozpoczyna karierę literacką już w wieku siedemnastu lat w tygodniku Dziś i Jutro, ale to w „Sztandarze Młodych”, dzienniku młodych komunistów, dziennikarz-aktywista szlifuje pióro i zdobywa rozgłos. Jego artykuł To też jest prawda o Nowej Hucie wywołuje wówczas w Polsce głośny odzew. Opisuje trudne warunki życia robotników tego nowego miasta, zbudowanego tuż pod Krakowem według kanonów socjalizmu. Tekst zawiera też zawoalowaną krytykę systemu. Mimo cenzury odwilż po śmierci Stalina w 1953 roku pozwala nie tylko na publikację artykułu, ale przynosi nawet jego autorowi w 1956 roku Złoty Krzyż Zasługi.
Kapuściński, teraz już sławny, odbywa swoje pierwsze wielkie podróże: Indie, Afganistan, Chiny, Afryka. Pod koniec lat pięćdziesiątych dołącza do Polskiej Agencji Prasowej PAP jako stały korespondent w Afryce, Ameryce Łacińskiej i Azji. Jako reporter niezależny, ale samotny i kiepsko opłacany, zatrzymuje się w podłych hotelach i porusza taksówkami zbiorowymi lub pieszo. Mimo tych trudnych warunków może jednak podróżować i świadczy o Historii w toku, zwłaszcza o ZSRR i o tym, co wówczas nazywano Trzecim Światem, świeżo zdekolonizowanym, ale pogrążonym w wojnach domowych.
Więcej niż prawda
Jego głęboka wiara rewolucyjna jest z pewnością jednym z kluczy do sukcesu. Kapuściński spędził bowiem swoje najpiękniejsze lata w Związku Młodzieży Polskiej, komunistycznej organizacji młodzieżowej. Ten rozdział jego życia intryguje, skoro jego ojciec był zdeklarowanym antykomunistą, a rodzina została straumatyzowana sowiecką inwazją. W każdym razie wydaje się, że dziennikarz wierzył w cnotę rewolucji ludowych, których doświadczał, przekonany o konieczności wyzwolenia narodów z imperializmu we wszystkich jego odmianach: europejskiego w Afryce, amerykańskiego w Ameryce Łacińskiej czy sowieckiego w Europie Środkowej.
W ten sposób mógł napisać swoje trzy wielkie książki: Cesarza, Szachinszacha i Imperium. To nie są zwykłe historie krajów w krytycznych momentach. W rzeczywistości te opowieści mają bardzo osobisty wymiar i można w nich dostrzec paralelę z systemem sowieckim. Kapuściński w ten sposób piętnuje kult jednostki (Breżniewa, Hajle Syllasje czy Chomeiniego) oraz arystokrację reżimu (odpowiednio aparatczyków nomenklatury i tłum dworaków pałacowych). Rozwija ogólną refleksję o organizacji władzy absolutnej, bo według Kapuścińskiego, czy to w reżimie totalitarnym, czy w monarchii absolutnej, struktura władzy opiera się na pewnych stałych.
Pojawia się jednak pytanie o praktyki dziennikarskie autora i jego dwuznaczny stosunek do rzeczywistości, zwłaszcza po wydaniu jego biografii. Artur Domosławski, jej inicjator, oświadczył po zakończeniu śledztwa o życiu reportera: „Wolę zaliczyć jego najsłynniejsze dzieła, takie jak Cesarz i Szachinszach, do literatury.” Jak to rozumieć? Czy Kapuściński wymyślał te historie? W rzeczywistości w jego dziełach zawsze powraca w tle życie w Trzecim Świecie, istota rewolucji, których doświadczył autor, i rewolucjoniści, których spotkał. Mógł jednak uznać, że surowy zapis wydarzeń niekoniecznie oddaje rzeczywistość, i decydował się wówczas przekroczyć granice zawodu dziennikarza. Ta mieszanka reportażu i literatury, która z pewnością nie pretenduje do miana podręcznika historii, dała początek nowym terminom, „reportażu literackiego” czy „literatury faktu”, opisującym zarówno Kapuścińskiego, jak i jego spadkobierców.
Taka hybryda pozwala nazwać Kapuścińskiego pisarzem, bez wątpienia jednym z największych XX wieku. Cechą charakterystyczną jego twórczości była empatia, która skłaniała go, by zawsze piętnować nędzę i poniżonego człowieka. Zapytany o wybór tematów, Kapuściński oświadczył, że chce mówić „przede wszystkim o odzyskanej godności tego człowieka z Trzeciego Świata, pogardzanego i poniżanego przez wieki.” W jego licznych reportażach ujawnia się ten ludzki wymiar, charakterystyczny dla dziennikarzy, którzy nie tylko opisują codzienność ludzi, ale także ją dzielą.
Reportaż, pierwszy polski towar eksportowy?
Ta empatia i umiejętność rozumienia drugiego człowieka to podstawowe wartości polskiego reportażu, któremu Kapuściński utorował drogę. Od kilku lat mówi się o „polskiej szkole reportażu”, która zresztą odnosi duży międzynarodowy sukces dzięki licznym tłumaczeniom. Według magazynu „Press”, autora listy najczęściej tłumaczonych współczesnych polskich reporterów, za Kapuścińskim plasują się m.in. Hanna Krall (70 przekładów), Mariusz Szczygieł (23 przekłady) i Anna Tuszyńska (15 przekładów).
Zauważmy, że większość ich dzieł poświęcona jest zagranicy, a nie Polsce. Według Wojciecha Tochmana, autora Eli, Eli o slumsach w Manili na Filipinach, „reportaż uczy nas być sąsiadami”. Jacek Hugo-Bader pisze więc reportaże o Rosji, Witold Szabłowski o Turcji, Andrzej Muszyński o Azji i Ameryce Łacińskiej… Polscy reporterzy opowiadają o całym świecie, tym odległym, jak i tym tuż obok.
Idąc śladem Kapuścińskiego, można też zauważyć, że polski reportaż ma skłonność do przedstawiania nędzy. Opisuje świat, w którym spotyka się wiele rzeczy do zrobienia, zmiany i naprawienia. Tam, gdzie rozgrywa się Historia, gdzie dzieją się wydarzenia najwyższej wagi, cierpią ludzie. „Reportaż żywi się złem, nie dobrem”, podkreśla Tochman. Polski reportaż nie zawiera tylko surowych faktów i wydarzeń. Znajdziemy w nim tajemnicę, emocje, „prawdziwe życie”, które przyciąga swoją prostotą. Reporterzy są przekonani o moralnym wymiarze reportażu. Literatura faktu nie ma wprawdzie za główne zadanie zmieniać świat, ale jeśli skłoni czytelnika do zastanowienia się, co powinien zmienić w swoim życiu, to już samo w sobie sukces.
Reportaż non-fiction polega na pokazywaniu skomplikowanych historii prostymi środkami literackimi. W tym sensie zasługuje na miano sztuki. Opowieści Kapuścińskiego pobudzają wyobraźnię: to zresztą druga rola, jaką przypisuje on reportażowi. Pod koniec życia Kapuściński prowadził zajęcia w Fundacji Nowego Dziennikarstwa, założonej przez kolumbijskiego pisarza Gabriela Garcíę Márqueza. Powtarzał, że reporter musi dostrzegać szczegóły, które pozwolą mu oddać sedno odczuwanego problemu. Żaden z jego studentów nigdy by nie przypuszczał, „że człowiek, który przez większość życia przemierzał świat, może mieć tak małe stopy.”
Polscy reporterzy przemierzają świat w poszukiwaniu prawdy i nieustannie zastanawiają się, jak on działa. Ciekawość i uzależnienie od ryzyka nie pozostają bez konsekwencji, co brutalnie pokazuje Grażyna Jagielska w Miłości z kamienia. Żona wielkiego reportera Wojciecha Jagielskiego, specjalisty od konfliktów kaukaskich, rozwinęła w końcu formę stresu pourazowego, który zwykle dotyka żołnierzy. Choć mąż w końcu zrezygnował z podróży, taka decyzja pozostaje w tym zawodzie wyjątkiem.