W epoce, w której żyjemy – postmodernistycznej, postindustrialnej, postinformatycznej czy jakkolwiek zechcemy ją nazwać – można sobie wyobrazić dzieło sztuki powstałe metodami odmiennymi od wszystkich uznawanych dotąd za zwyczajne lub tradycyjne. Film można bowiem stworzyć bez kamery, obraz bez pędzla, a utwór muzyczny wykonać bez instrumentów. Jak? Pewne urządzenia lub programy dały początek nowej kategorii wytworów: dziełom sztuki cyfrowej.
Nie wdając się w filozoficzne ani estetyczne dyskusje o pojęciach sztuki i piękna, wystarczy stwierdzić, że sztukę cyfrową charakteryzuje forma twórczości opierająca się wyłącznie na narzędziach cyfrowych, której owoc nie wychodzi poza cyberprzestrzeń. Dzieli ona natomiast ze sztuką „analogową” czy „materialną” ideę artysty, jego talentu i zamiaru tworzenia sztuki, niezależnie od środków użytych do jej wyrażenia.
Choć sztuka cyfrowa wciąż stanowi niszę w porównaniu ze sztuką „tradycyjną”, przyciąga twórców łasych na nowości, wśród których jest wielu Polaków. Ich prace zresztą zostały zauważone i docenione na scenie międzynarodowej.
Animacja 3D
Film animowany Katedra w reżyserii Tomasza Bagińskiego odniósł w 2002 roku ogromny sukces. Wyprodukowany w całości przy użyciu programu 3ds Max, łączy science fiction i metafizykę i opowiada historię pielgrzyma, który próbuje zgłębić tajemnice Katedry, ukryte w kamiennych głowach i ożywających murach. Film, który trwa zaledwie 7 minut, wymagał 3 lat pracy, za którą Bagiński otrzymał nominację do Oscara oraz nagrodę konferencji SIGGRAPH.
W innym świecie Piotruś i wilk, słynna muzyczna bajka dla dzieci skomponowana przez Siergieja Prokofiewa w 1936 roku, została zaadaptowana w 2006 roku w krótkometrażowym filmie koprodukowanym przez łódzkie studio Se-ma-for. Film z kolei zdobył w 2007 roku Oscara za najlepszy krótkometrażowy film animowany.
Animacja 3D służy jednak nie tylko do tworzenia nowych światów, lecz może także być wykorzystywana do odtwarzania rzeczywistości, których już nie ma. Nostalgia Polaków za przedwojenną Warszawą i apokaliptyczny krajobraz, który po niej nastał, czynią ze stolicy Polski wyborowy temat dla artystów, których pracę można podziwiać w równie imponujących, co wzruszających filmach Warszawa 1935 i Miasto ruin.
Bardzo prowokacyjne jest także pytanie o relację między światem cyfrowym a światem „analogowym”, by nie powiedzieć rzeczywistym. Sytuację, w której te dwie rzeczywistości łączą się i wzajemnie na siebie wpływają, można zaobserwować w filmie Jana Komasy z 2011 roku Pokój samobójców. W tej produkcji „wirtualne” elementy trójwymiarowego portalu społecznościowego zyskują w życiu bohatera przewagę nad światem „rzeczywistym” i prowadzą do zdezorientowanego i niepokojącego finału. Film otrzymał w 2011 roku nagrodę Międzynarodowej Federacji Prasy Filmowej FIPRESCI podczas Międzynarodowego Festiwalu Kina Niezależnego Off Camera w Krakowie.
Grafika komputerowa
Grafikę komputerową traktuje się czasem z pewną rezerwą, jako rzemiosło, a nie „czystą” sztukę, w odróżnieniu od malarstwa klasycznego. Grafika bez wątpienia nie ma cech właściwych tego ostatniego, zwłaszcza unikatowości (bo każdą pracę graficzną można kopiować w nieskończoność, nie tracąc statusu „oryginału”) i trwałości (każdą pracę graficzną można zmodyfikować bez naruszania jej struktury i znów bez utraty statusu oryginału).
Niemniej jednak za pomocą komputerów, aparatów fotograficznych, skanerów i programów komputerowych artyści-projektanci nadają kształt swoim wizjom, a następnie drukują je rozmaitymi technikami: „sitodruk” polega na przykład na użyciu szablonów umieszczonych między farbą a podłożem. Oczywiście te prace są, podobnie jak „tradycyjne” dzieła sztuki, sygnowane.
W Polsce do pionierów grafiki komputerowej można zaliczyć Zdzisława Beksińskiego i Ryszarda Horowitza. Pierwszy z nich, przede wszystkim utalentowany malarz, fotograf i rysownik, posługiwał się m.in. fotokopią, fotomontażem i informatyką w szerokim znaczeniu do tworzenia obrazów należących do koncepcji „surrealizmu dystopijnego”. Beksiński zasłynął w ten sposób postapokaliptycznymi krajobrazami ze zdeformowanymi żywymi trupami pełzającymi po utraconej, opustoszałej ziemi.
Po tym okresie, który sam określał jako „barokowy” i który przyniósł mu oskarżenia o brutalne świętokradztwo, przyjął mniej kontrowersyjny styl „gotycki”. Mimo to aż do tragicznej śmierci z rąk zabójcy w 2005 roku zachował skłonność do surrealizmu i fantastyki jako metody przedstawiania swoich wrażeń, choć w formie i tematyce spokojniejszej, prostszej i bardziej harmonijnej.
Ryszard Horowitz jest z kolei projektantem, który wykorzystuje nowe technologie do przekształcania i ubogacania swoich projektów fotograficznych. Zaczął eksperymentować z efektami specjalnymi w swoich pracach, zanim technologie cyfrowe stały się powszechne. Mimo swojej osobistej historii – był jednym z najmłodszych ocalałych z Auschwitz – jego prace nie są pełne grozy, cierpienia i śmierci jak u Beksińskiego.
Zafascynowany pop-artem i komercjalizacją sztuki, Horowitz ulega też wpływom surrealizmu, ale bawi się symbolami, snami i obrazami mniej ekspresjonistycznie, bardziej fantastycznie niż Beksiński. Jawi się jako punkt odniesienia dla nowych pokoleń polskich projektantów.
Muzyka elektroniczna
Najbardziej ulotna i nieuchwytna ze wszystkich sztuk, muzyka, zwłaszcza w formie elektronicznej, wydaje się najlepiej oddawać naturę e-sztuki. Tworzona wyłącznie z generatorów sygnałów i syntetycznych dźwięków, a następnie „grana” za pomocą różnych urządzeń elektronicznych lub instrumentów wirtualnych, ten rodzaj muzyki zmusza nas do podróży ze świata „analogowego” do cyberprzestrzeni, by go absolutnie spotkać i poczuć.
Wśród przedstawicieli gatunku Michał Jacaszek bada obszary ambientu i melancholii, a Bookovsky komponuje w stylu klasycznego transu i rocka elektronicznego. Ponadto zespoły takie jak Rysy i The Dumplings, odkryte i rozpropagowane przez YouTube, przyciągają szerszą publiczność stylami dance lub electropop
Co o tym myśleć?
Sztuce cyfrowej przedstawionej powyżej można postawić kilka zarzutów, mówiąc na przykład, że rodzaj sztuki, który nie łączy „prawdziwego” rzemiosła z geniuszem, nigdy nie będzie sztuką. Można by dodać, że sztuka cyfrowa, w przeciwieństwie do tradycyjnej, nie miałaby siły przenikania do ludzkiego umysłu. Przeciwnie, przyczyniałaby się do nasilenia procesu „cyborgizacji” współczesnego człowieka.
Tych zarzutów nie należy jednak traktować poważnie, ponieważ niezależnie od używanych narzędzi znajdziemy zarówno dzieła nowatorskie i starannie pomyślane, jak i rzeczy banalne i wykonane niedbale. Liczy się przede wszystkim koncepcja i kompetencje, którymi artysta się wykazuje.
W odpowiedzi na zarzut pogorszenia życia wewnętrznego spowodowanego cyfryzacją życia można odpowiedzieć, że rozwój technologii cyfrowych i postęp ducha ludzkiego są tak ściśle powiązane, że obecnie nie sposób oddzielić jednego od drugiego. Artystom, z ich mądrością i wrażliwością, przypada więc zadanie komentowania tego procesu.
Być może artyści cyfrowi są zresztą do tego najlepiej przygotowani, ponieważ sztuka tworzona współczesnymi środkami swojej epoki stanowi być może wierniejszą pamięć o tej epoce i zostanie przesłana przyszłej ludzkości, której narzędzia artystyczne będą jeszcze bardziej złożone.
Tak czy inaczej, sztuka cyfrowa w Polsce znajduje się dziś nadal w fazie eksperymentalnej, chyba że jest to cecha właściwa temu rodzajowi sztuki. Nie należy jednak zapominać, że gatunki lub nurty artystyczne, najpierw deprecjonowane, a później uznane za kluczowe i krytyczne etapy historii sztuki, często zaczynały jako podejrzane eksperymenty: film, fotografia, impresjonizm, futuryzm itd. Ewolucja sztuki zawsze odzwierciedla część ewolucji umysłowej samego Człowieka i można mieć nadzieję, że Polacy, ze swoim poczuciem inicjatywy i pracowitością, będą jej bardzo oryginalnymi i cenionymi współtwórcami.