Pięćdziesiąt lat temu, w listopadzie 1965 r., grupa polskich biskupów, wśród których był Karol Wojtyła, przyszły papież Jan Paweł II, skierowała do swoich niemieckich braci słynne orędzie. Wyrazili w nim gotowość przebaczenia zbrodni popełnionych przez nazistowskie Niemcy w Polsce, a jednocześnie poprosili Niemców o wybaczenie cierpień, jakich doznała ludność cywilna w związku z wysiedleniem z Prus Wschodnich, Pomorza i Śląska.
To oświadczenie, rewolucyjne jak na tamte czasy, stanowi zwornik dzieła pojednania polsko-niemieckiego. Pozwoliło ono przezwyciężyć liczne obawy, które przez wieki nawiedzały oba narody.
W odpowiedzi na tragiczne zamachy w Paryżu rząd francuski podjął decyzję o uruchomieniu klauzuli wzajemnej obrony zawartej w traktatach unijnych, by prosić pozostałe państwa UE o pomoc w walce z siłami dżihadystycznymi Daesh. Może to być okazja do przezwyciężenia pewnych historycznych urazów ciążących na stosunkach między Francją a Polską i tym samym do utorowania drogi do wzmocnienia polityki zagranicznej Unii Europejskiej.
Oczywiście historia stosunków polsko-francuskich nigdy nie miała tak dramatycznego charakteru jak historia stosunków polsko-niemieckich. Przeciwnie, oba kraje najczęściej miały wspólnych wrogów, z którymi walczyły jako sojusznicy w różnych wojnach i konfliktach. Nie ma więc między Polską a Francją historycznego bagażu, który można by porównać ze spuścizną przeszłości polsko-niemieckiej.
Niemniej jeszcze dziś kampania wrześniowa 1939 r. rzuca cień na stosunki francusko-polskie. Mimo upływu lat wspomnienie braku zdecydowanych działań Francji po niemieckiej agresji na Polskę pozostaje żywe w pamięci zbiorowej Polaków. Ten argument powraca zwłaszcza w reakcji Polaków na apel rządu francuskiego o pomoc w walce z terroryzmem.
My, młodzi Francuzi i Polacy, nie zapominamy przeszłości, zarówno chwalebnych epizodów, jak i chwil najgłębszej grozy. Przyznajemy, że mimo traumy I wojny światowej oraz problemów demograficznych, gospodarczych i politycznych decyzja Francji o uniknięciu bezpośredniej konfrontacji z nazistowskimi Niemcami, najpierw w wyniku układu monachijskiego, a potem we wrześniu 1939 r., była błędem o ogromnych kosztach dla całej Europy, a w szczególności dla Polski.
Niemniej tak jak poprzednie pokolenia, które po wojnie podjęły się pojednania Francji z Niemcami, a następnie Niemiec z Polską, uważamy, że bezpieczeństwo naszego kontynentu i utrzymanie przysługującej mu pozycji w świecie wymagają od nas przezwyciężenia wzajemnych obaw. Podobnie jak one, musimy okazać wzajemne zaufanie, aby bronić zdobyczy procesu integracji wspólnotowej, rozpoczętego w minionym stuleciu, i umożliwić jego pogłębienie.
Zdajemy sobie oczywiście sprawę, że część naszych rodaków obawia się bardziej zintegrowanej Unii Europejskiej, w której Francja i Polska przestałyby być sobą i oddałyby całą władzę decyzyjną obcej i odległej biurokracji „Brukseli”.
Ta wizja Unii jest naszym zdaniem nieporozumieniem: nie jesteśmy mniej Francuzami czy Polakami dlatego, że mieszkamy w kraju innym niż nasza ojczyzna. Tak samo nikt nie oczekuje od Polaków czy Francuzów, że staną się mniej polscy lub francuscy, aby rzekomo stać się „bardziej europejskimi” w miarę postępującej integracji Unii Europejskiej. Byłoby to sprzeczne z podstawową zasadą tego procesu: zjednoczeni w różnorodności.
My także chcemy silnej Francji i silnej Polski, ponieważ jesteśmy przywiązani do naszych krajów pochodzenia i dumni z ich historii oraz odrębności. Jesteśmy jednak przekonani, że nasze państwa nie mogą być silne, jeśli Unia, która je łączy, jest słaba albo jeśli usiłują działać poza nią, a nawet wbrew niej.
Znaczenie Europy w populacji i gospodarce światowej maleje. Czy to na polu bitwy, w organizacjach międzynarodowych, czy w wyścigu innowacyjności i konkurencyjności, nasze państwa narodowe stały się zbyt małe, by skutecznie bronić swoich interesów wobec gigantów Ameryki, Azji, a jutro Afryki.
W epoce internetu i dronów, które skracają do kilku godzin, a nawet ułamków sekundy wymianę informacji, transakcje finansowe oraz przepływ towarów i osób, jakimi zdolnościami dysponują nasze państwa działające osobno, by skutecznie walczyć z uchylaniem się od podatków, epidemiami czy wszelkiego rodzaju przemytem i cyberprzestępczością?
Z tej perspektywy liczne kryzysy, z którymi mierzymy się od kilku lat (euro; łuk niestabilności obejmujący Afrykę Subsaharyjską, Bliski Wschód i Ukrainę; masowy i niekontrolowany napływ uchodźców), nie są skutkiem rzekomej „zdrady elit” na rzecz Brukseli lub Berlina. Przeciwnie, wynikają ze strukturalnego skurczenia się zdolności działania naszych państw, którego nie zrekompensowano dostatecznym wzmocnieniem kompetencji i środków interwencji UE.
Niektórzy z tej samej diagnozy słabości wyciągają wniosek przeciwny, że należałoby rozpruć Unię Dwudziestu Ośmiu, by stworzyć mniejsze grupy (strefa euro, mini-Schengen), a nawet przywrócić pełną suwerenność państw narodowych. Wobec tych rozwiązań, równie złudnych, jak niebezpiecznych, wzywamy naszych współobywateli do odrzucenia pozornej łatwizny czy współudziału w fatalizmie i do wyboru wzmocnienia współpracy, by przeciwstawić wspólnym zagrożeniom solidarny front.
Wobec rządów wzywamy władze francuskie, by nie poświęcały interesów sojuszników, państw członkowskich UE, na rzecz doraźnych koalicji z państwami trzecimi. Zwracamy też uwagę, że połączenie środków byłoby nie do przyjęcia bez podziału władzy decyzyjnej. Polityka faktów dokonanych, nawyk wielkiego mocarstwa wciąż jeszcze czasem praktykowany w Paryżu, utrwala wrażenie, że Francja chce integracji tylko po to, by resztą Unii obarczyć koszty własnych operacji.
Wzywamy równocześnie rząd polski, by nie przeciwstawiał współpracy regionalnej szerszemu formatowi Unii Dwudziestu Ośmiu. Chcielibyśmy, by Polska wykorzystała swoje wpływy wśród najbliższych sąsiadów do wzmocnienia polityk wspólnotowych, zwłaszcza w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony. Gra solidarnością regionalną przeciwko „Brukseli” czy „Europie Zachodniej” prowadziłaby bowiem jedynie do utrwalenia podziału na Europę Zachodnią i Wschodnią, z którym Polacy walczą od ponad pół wieku.
Wreszcie, choć okazujemy zaufanie i prosimy o zaufanie, nie jesteśmy naiwni. Pogłębianie wzajemnej zależności między naszymi krajami zawsze będzie wiązało się z ryzykiem, że któryś z partnerów spróbuje wyciągnąć dla siebie maksimum korzyści, nie dokładając się do wspólnej puli ani nie śpiesząc z pomocą sojusznikom w potrzebie.
Dlatego niezbędne jest, aby dobrej woli państw członkowskich na rzecz ściślejszej współpracy towarzyszyło odpowiednie wzmocnienie mechanizmów i instytucji wspólnotowych, nawet jeśli czasem będzie to oznaczać nagięcie suwerenności państw, jak na przykład w kwestii nadzoru nad granicami zewnętrznymi. To jedyny sposób, by upewnić się, że dzieląc z partnerami realizację niektórych zadań, uczynimy ją skuteczniejszą.