Wielu Polaków jeździ na Białoruś, na Litwę i na Ukrainę, by podążać śladami dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w XVII wieku największego państwa Europy. Ten „złoty wiek” bywa jednak przez sąsiednie narody postrzegany raczej jako forma „okupacji”. Czy nostalgia za Kresami podtrzymuje w postawie Polaków poczucie wyższości wobec wschodnich sąsiadów?
Pierwsza część artykułu historyka Leszka Zasztowta napisanego do książki Dialog kultur pamięci w regionie ULB (Dialog kultur pamięci w regionie ULB, red. Alvydas Nikžentaitis i Michał Kopczyński, Muzeum Historii Polski, Warszawa 2014). Ukaże się także w numerze 12 naszego partnerskiego czasopisma W Punkt. Drugą część można przeczytać w numerze 9 „Le Courrier de Pologne”.
Daniel Beauvois, uparty i bezlitosny krytyk polskiej tradycji kresowej, wielokrotnie zwracał uwagę na toksyczny charakter tego mitu, zwłaszcza gdy prowadzi on do traktowania terytoriów położonych na wschód od współczesnej Polski jako organicznych części dawnej Polski. Francuski historyk irytował się zwłaszcza ciągłym mieszaniem tych regionów z Polską, jak czyni to Jacek Kolbuszewski w swojej książce poświęconej Kresom, która stała się klasykiem serii „A to Polska właśnie”. Daniel Beauvois słusznie twierdzi, że uznawanie tych ziem za integralne części państwa polskiego nie tylko prowadzi do deprecjonowania roli i znaczenia politycznego historycznej Litwy (Litwy i Białorusi) oraz Rusi-Ukrainy, ale co gorsza pomija wielonarodowy charakter dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Aby zrozumieć sedno problemu i ocenić, czy argumenty Daniela Beauvois są trafne, przyjrzyjmy się kilku kluczowym w tej dyskusji kwestiom.
Jakie Kresy i jaka Polska?
Oczywiście termin „kresy” można stosować w odniesieniu do dowolnego okresu istnienia państwa polskiego, a później Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W najgorszym razie ryzykujemy zarzut prezentyzmu za zastosowanie do danej sytuacji wyrażenia, które pojawiło się później. Warto jednak narazić się na tę krytykę, by podkreślić, że zasięg geograficzny idei kresów w historii zmieniał się dość głęboko.
Dla Bolesława I Chrobrego (pierwszego króla Polski, koronowanego w roku swojej śmierci, 1025) kresy oznaczały zarówno Grody Czerwieńskie (m.in. Czerwień i Bełz na lewym brzegu Bugu, po obu stronach granicy polsko-ukraińskiej), jak i terytoria bardziej oddalone, takie jak Ruś Kijowska, bo Bolesław Chrobry zdobył Kijów w 1018 roku. Następnie rozbicie dzielnicowe Polski rozszerzyło pojęcie kresów, obejmując regiony, przez które przechodzili Tatarzy zagrażający królestwu. Od 1237 roku Mongołowie stopniowo zajmują bowiem Ruś Kijowską i prą na zachód aż do Legnicy. Tam w 1241 roku armia chrześcijańska złożona z Polaków, Morawian i zakonów rycerskich staje im na drodze i choć ponosi klęskę militarną, najeźdźcy nie pójdą dalej.
Na północnym wschodzie kresy wschodnie oznaczały również Wielkie Księstwo Litewskie, z którego wyruszały nieustanne najazdy na Mazowsze, zwłaszcza w XIII wieku. Pozostawiły one po sobie legendy, które przetrwały co najmniej do końca XIX wieku, czego przykładem jest „Ballada litewska” (Trzech Budrysów) napisana przez Adama Mickiewicza i opatrzona muzyką przez Stanisława Moniuszkę. Tekst podkreśla istotną rolę płci pięknej w wymuszonym zbliżeniu litewsko-polskim, zwłaszcza urok Polek.
Bo nad wszystkich ziem branki milsze Laszki kochanki,
Wesołutkie jak młode koteczki,
Lice bielsze od mleka, z czarną rzęsą powieka,
Oczy błyszczą się jak dwie gwiazdeczki.
Za panowania Kazimierza Wielkiego (1333–1370) państwo polskie przesuwa swoje kresy na Ruś Czerwoną, odzyskaną w latach 1340–1366 wraz z miastami takimi jak Przemyśl (zdobyty w 1344 roku), Sanok, a potem Halicz, Lwów, Włodzimierz i Brześć (zdobyty w 1349 roku). Aż do unii dynastycznej z Litwą zawartej w Krewie w 1385 roku polityka wschodnia Królestwa Polskiego polegała na gromadzeniu terytoriów w większości polskich pod względem etnicznym. W pewnym sensie nawet Mazowsze mogło być wówczas uważane za część kresów, bo choć etnicznie polskie, utraciło niepodległość dopiero w 1526 roku, wraz ze śmiercią ostatnich przedstawicieli dynastii Piastów i przyłączeniem księstwa do Korony Polskiej.
W epoce jagiellońskiej wschodnie kresy Rzeczypospolitej były bardziej kresami Wielkiego Księstwa Litewskiego niż Królestwa Polskiego. Unia lubelska z 1569 roku miała jednak skutek w postaci przyłączenia do Korony ukraińskich województw kijowskiego, podolskiego i wołyńskiego oraz Podlasia: regiony te szybko nabrały mitycznego charakteru, który stanowi o swoistości polskiej narracji historycznej.
Dokładniej obejmują one południe dzisiejszej Ukrainy, w pobliżu wybrzeża Morza Czarnego (zwanego wówczas Pontem Euksyńskim, czyli „morzem gościnnym”, od greckiego Euxeinos Pontos), i lewy brzeg Dniepru, w tym Czernihów, Połtawę i znaczną część Słobodzczyzny wokół Charkowa. Na północy do tej kategorii mogła należeć także okolica Smoleńska. Najdalej na wschód wysunięta część białoruskiej części Wielkiego Księstwa Litewskiego, „brama smoleńska”, miała wówczas strategiczne znaczenie wojskowe. Jednym słowem do XVI wieku definicja kresów mogła być bardzo szeroka i sięgać wschodnich granic Rzeczypospolitej, które oddzielały historyczną Litwę i litewską Ukrainę od Wielkiego Księstwa Moskiewskiego. Później zawęziła się do odcinka granicy między Dniestrem a Dnieprem.
Należy jednak podchodzić do tych informacji z dużą dozą ostrożności, ponieważ zagadnienie nie doczekało się jeszcze pogłębionych badań historycznych ani językoznawczych. Ogólnie można jedynie stwierdzić, że w najstarszych polskich kronikach odnoszących się do tych terytoriów (w tym w kronice Jana Długosza z XV wieku) termin kresy w znaczeniu regionów granicznych państwa występuje niemal wcale.
Mity jednorodnego narodu
Niewątpliwie to literatura epoki romantyzmu przyczyniła się do spopularyzowania terminu „kresy”. Pojawia się on szczególnie w pierwszej połowie XIX wieku i w wielu dziełach łączy się z magicznym urokiem i pięknymi tradycjami, całkowicie w duchu romantyzmu. Kresy oznaczają wówczas dawne wschodnie terytoria Korony Polskiej, jak pisze Zygmunt Gloger w swojej Encyklopedii staropolskiej ilustrowanej (1900): „kresami nazywano stanowiska wojskowe (punkty obserwacyjne i stacje pocztowe) rozsiane wzdłuż granic Podola i Ukrainy, by zapobiegać najazdom Tatarów i hajdamaków (PRZYP. TŁUM.: kozackich bandytów) oraz dawać znak alarmowy”. Dodaje dalej, że linia ta, przecinająca stepy od Dniepru do Dniestru, z czasem zlała się w mowie potocznej z granicą oddzielającą Rzeczpospolitą od terytoriów Kozaków zaporoskich, Tatarów i Wołoszczyzny. Widać, że definicja ta odpowiada sytuacji po unii lubelskiej z 1569 roku, kiedy Królestwo Polskie się powiększyło.
Później, od XVII wieku do początku XIX, kresy oznaczają już tylko regiony przygraniczne południowego wschodu dawnej Rzeczypospolitej, za linią biegnącą od ujścia Rosi i Dniepru do ujścia Synjuchy i Bohu południowego, a potem dalej na południowy zachód do Dniestru. W XVII i XVIII wieku Królestwo Polskie oddzielała od Imperium Osmańskiego granica między Bohem południowym a Dniestrem, natomiast granica na Dnieprze oddzielała je to od państwa moskiewskiego, to od Turków, zależnie od zmian władzy nad Zaporożem. Polski poeta i geograf Wincenty Pol, który prawdopodobnie jako pierwszy użył terminu „kresy” w jego nowoczesnym znaczeniu albo w każdym razie przyczynił się do jego rozpowszechnienia, opisuje tę granicę w rycerskim rapsodzie Mohort (1854):
Od ujścia Rosi – aż tam gdzie Siniucha
Na pograniczu już do Bohu wpada,
Szła linia kresów i ziemia tak głucha,
Że tylko czasem pod koniem zagada.
Podobne definicje znajdują się w innych polskich encyklopediach i słownikach, zwłaszcza z XIX wieku, takich jak Encyklopedia powszechna Samuela Orgelbranda, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Słownik języka polskiego Maurycego Orgelbranda (wersja „wileńska”) oraz Słownik języka polskiego Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwiedzkiego (wersja „warszawska”).
Pod koniec XIX wieku zasięg kresów znów zaczyna się powiększać. Używa się wówczas tego słowa na określenie wszystkich wschodnich terytoriów dawnej Rzeczypospolitej w jej granicach z 1772 roku. Jak pokazuje wiele badań, między innymi Ireny Rychlikowej o bojarach pancernych na granicy z państwem moskiewskim, miało to uzasadnienie historyczne, ponieważ organizacja wojskowa (placówki i zmiany posterunków) we wschodniej Białorusi i na granicach Inflant była pod wieloma względami podobna do tej, która istniała między Dniestrem a Dnieprem. W miarę rozwoju literatura romantyczna stała się głównym nośnikiem popularyzacji tematów historycznych i dała początek tradycji patriotycznej, która trwa do dziś w polskiej narracji historycznej.
Jej najtrwalszymi wytworami są niewątpliwie podwójny mit jednorodności wszystkich ziem dawnej Rzeczypospolitej (utożsamianej z Polską) i narodu polskiego. W tym drugim przypadku jedność miałaby być nie tylko etniczna, ale i religijna, z szczególnym miejscem katolicyzmu w państwie polsko-litewskim. Właśnie w epoce romantyzmu zakorzenił się mit Polaka-katolika, bardzo trudny do wyjaśnienia z historycznego punktu widzenia. W XVI-wiecznej Rzeczypospolitej prawosławni odgrywali bowiem jeszcze ważną rolę, a tym bardziej nowe wyznania protestanckie: kalwini, luteranie, a nawet arianie. Trzeba było czekać do XVII wieku i kontrreformacji, by stopniowo utrwalił się sukces katolicyzmu i zanikło prawosławie, zastąpione przez Kościół greckokatolicki.
Drugą część przeczytasz w numerze 9 „Le Courrier de Pologne”.
Tłumaczenie: Romain Su