Wielu Polaków jeździ na Białoruś, na Litwę i na Ukrainę, by podążać śladami dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w XVII wieku największego państwa Europy. Ten „złoty wiek” bywa jednak przez sąsiednie narody postrzegany raczej jako forma „okupacji”. Czy nostalgia za Kresami podtrzymuje w postawie Polaków poczucie wyższości wobec wschodnich sąsiadów?
Druga część artykułu historyka Leszka Zasztowta napisanego do książki Dialog kultur pamięci w regionie ULB (Dialog kultur pamięci w regionie ULB, red. Alvydas Nikžentaitis i Michał Kopczyński, Muzeum Historii Polski, Warszawa 2014). Ukaże się także w numerze 12 naszego partnerskiego czasopisma W Punkt. Pierwszą część można przeczytać w numerze 8 „Le Courrier de Pologne”.
My, naród?
Jednym z głównych problemów, które wciąż są dziś dyskutowane, jest kwestia jedności narodu szlacheckiego. Jej waga jest tak duża, że gdyby dało się wykazać – jak ogólnie usiłuje czynić polska historiografia od czasów Joachima Lelewela – że cała szlachta Rzeczypospolitej tworzyła jednorodny „naród” polityczny, romantyczna metafora Polaka-katolika mogłaby się wówczas rozciągnąć na całą historię Polski i Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Jednak prace historyków litewskich, ukraińskich i białoruskich dostarczają coraz więcej przykładów pokazujących, że szlachta w tych krajach była dwujęzyczna, bardzo często jeszcze w XX wieku. Można przeprowadzić analogię z kwestią religijną, zwłaszcza na prawosławnej Ukrainie, gdzie masowe konwersje rozpoczęły się dopiero w XVII wieku i zazwyczaj na rzecz wyznań reformowanych, w szczególności kalwinizmu. Jest to bardzo dobrze udokumentowane na przykład w pracach znakomitej ukraińskiej historyczki Natalii Jakowenko.
Tak więc jeszcze w drugiej połowie XIX wieku w rodzinach szlacheckich na Litwie, a zwłaszcza w regionie Żmudzi, według rosyjskich świadectw mówiono nie tylko po polsku, lecz także po litewsku. Dotyczyło to także domów, które złotymi zgłoskami zapisały się w historii Polski, jak Piłsudscy.
Literaturę romantyczną, przeznaczoną „ku pokrzepieniu serc” w okresie zaborów, wpisał w krajobraz Henryk Sienkiewicz pod koniec XIX i na początku XX wieku. Wielu krytyków uważa, że patriotyczna treść jego Trylogii, choć budziła zdrową miłość do ojczyzny, niestety jednocześnie zniekształciła rzeczywistość dawnej Rzeczypospolitej, która była państwem wielonarodowym i wielowyznaniowym. Postawienie znaku równości między polskim patriotyzmem a katolicyzmem w XVII wieku było więc w dużej mierze nieuzasadnione. Dowodzi tego historia licznych rodzin polskich wyznania luterańskiego (augsburskiego), ewangelicko-reformowanego (kalwińskiego) czy prawosławnego, które od tamtej epoki aż do XX wieku zasłużyły się ojczyźnie i często płaciły za to najwyższą cenę.
Wszystko to razem sprawiło, że idea „kresów” na długo wpisała się w proces kształtowania się nowoczesnego narodu polskiego. Pozostaje pytanie: czy tradycja kresowa jako zjawisko intelektualne wynika, by zacytować poetę Juliusza Słowackiego i jego Grób Agamemnona, bardziej z „czerepu rubasznego”, czy z „duszy anielskiej”?
Wydaje się, że Słowacki, mimo swojej miłości do ludu, z którym w rzeczywistości nie miał wiele do czynienia, się pomylił. Ów „czerep rubaszny”, który oznaczał szlachtę – ale nie tylko – dał bowiem początek bardzo pięknej tradycji wokół regionów przygranicznych, której „dusza anielska” jest w pewnym sensie odbiciem, choć ta dusza anielska ludu z pewnością przeszła głęboką operację plastyczną. W mitach kresowych lud jest zazwyczaj dzielny i kochający, a jednocześnie straszny i przerażający.
Europa kresów
Mitologizacja kresów jako utraconego raju nie jest cechą wyłącznie polską. Okazuje się, że pojęcie „kresów” obecne jest od zalążków historii Europy, poczynając od Grecji i starożytnego Rzymu, a potem w tradycji angielskiej, francuskiej, austro-habsburskiej, niemieckiej i rosyjskiej. Rzeczpospolita Polska nie stanowiła więc wyjątku, lecz raczej regułę w Europie.
We wszystkich tych trajektoriach ważną rolę odegrał także romantyzm i piękny XIX wiek, a na każdym kroku spotyka się ślady Johanna Herdera, George’a Byrona, ale też autorów dawniejszych, jak Jonathan Swift, Voltaire i Jean-Jacques Rousseau, albo późniejszych, jak Alexandre Dumas, Walter Scott i inni. Literatura romantyczna w znacznym stopniu przyczyniła się też w tych krajach do fascynacji Orientem w epoce oświecenia.
Wspólną cechą wszystkich tych europejskich narracji był zachwyt nad innymi kulturami, zwłaszcza wschodnimi, a także nad przyrodą, szczególnie tajemniczych i niezbadanych regionów. Wiele z nich leżało w zakątkach niezbyt odległych od Europy, więc nie trzeba było jechać za morza, by do nich dotrzeć. Dla dziedzictwa kulturowego Europy wszystkie te tradycje kresowe miały ogólnie bardzo pozytywny wpływ. Pobudziły zainteresowanie historią regionalną i rodzącą się wówczas nauką, jaką była etnologia, ale też zapoczątkowały rozwój prac archeologicznych, historycznych i językoznawczych.
Wszystkie te narracje historyczne mogły jednak w pewien sposób popadać w konflikt z ambicjami narodowymi sąsiednich regionów lub państw europejskich. Szkoci, Walijczycy i Irlandczycy mogli się więc czuć urażeni angielską opowieścią. W tradycji francuskiej i austriackiej to Imperium Osmańskie, czyli Turcja, było przedstawiane jako ciemna strona mocy. Narracja niemiecka zagrażała przede wszystkim Słowianom zachodnim, takim jak Łużyczanie, Polacy i Czesi. Rosyjska powieść narodowa mogła ze swej strony niepokoić wszystkie narody graniczące z imperium, zwłaszcza Litwinów, Ukraińców, Białorusinów i Polaków. Jednym słowem wszystkie te mitologie kresów miały w różnym stopniu wpływ na fundamenty nowoczesnych narodów europejskich będących w trakcie formowania się, rodzącego się nacjonalizmu i wcześniejszych ruchów narodowych.
Czy jednak europejska tradycja kresowa była lub może nadal jest szkodliwa? Czy należy, jak uważa Daniel Beauvois w odniesieniu do Polski, jak najszybciej z nią skończyć? Czy polska pamięć Kresów jest toksyczna?
Demitologizować Kresy?
Przede wszystkim trzeba podkreślić, że przedsięwzięcia mające na celu neutralizację mitów kulturowych czy narodowych są zazwyczaj skazane na niepowodzenie. Umocnione siłą poezji romantycznej, nie dają się łatwo wyeliminować. Czy przestaniemy czytać Mickiewicza i Słowackiego? Czy wyprzemy się Seweryna Goszczyńskiego (PRZYP. TŁUM.: głównego przedstawiciela ukraińskiej szkoły polskiego romantyzmu)? Czy zakażemy rozpowszechniania dzieł Sienkiewicza i Waltera Scotta? To niemożliwe.
Zadajmy sobie więc pytanie: czy ta tradycja jest naprawdę aż tak toksyczna? W przypadku Polski miała ona moim zdaniem raczej pozytywne skutki. Nie zaobserwowaliśmy powstawania stowarzyszeń domagających się przyłączenia utraconych terytoriów na Litwie, Białorusi czy Ukrainie albo rewizji istniejących granic. Natomiast powstały inne, których celem jest organizowanie pobytów turystycznych w tych regionach lub niesienie pomocy materialnej na miejscu. Ułatwiają one także przyjazdy młodych ludzi do Polski, tworzą partnerstwa miast i pracują nad ociepleniem stosunków politycznych.
Wszystkie te działania przyczyniły się i nadal przyczyniają się do poprawy sytuacji mniejszości polskich w krajach sąsiednich. Trzeba jednocześnie dodać, że nowe pokolenia Polaków urodzone po upadku muru berlińskiego interesują się Wschodem, uczą się jego języków i chętnie odwiedzają te regiony. Świadczy to o żywotności dawnych legend kresowych, a jeszcze bardziej o ewolucji postaw. Stara tradycja kresowa służy za kanwę rozwoju nowych relacji między Polakami a ich sąsiadami, zwłaszcza na wschodzie. Ma też bezpośredni pozytywny wpływ na współczesną polską politykę zagraniczną, zachęcając do budowania więzi i mostów między narodami oraz promowania nowego podejścia w stosunkach międzynarodowych.
Można by ulec pokusie stwierdzenia, że polska tradycja kresowa w znacznym stopniu przyczyniła się do wzmocnienia wschodniego wymiaru polskiej polityki zagranicznej, łagodząc w ten sposób zapędy Unii Europejskiej do wznoszenia nowych barier wobec Europy Wschodniej i izolowania jej.
Kresy w słusznej sprawie
Wbrew poglądom Daniela Beauvois – muszę przypomnieć, że uważa on mnie za jednego ze swoich nielicznych uznanych uczniów – sądzę, że jeśli nie można zwalczyć jakiegoś zjawiska, trzeba je wykorzystać w słusznej sprawie.
Dla polskiej polityki zagranicznej mit kresów w narodowej pamięci historycznej jest bardzo użytecznym narzędziem. Pozwala stworzyć bazę poparcia dla więzi ze Wschodem, a tym samym wzmacnia stanowisko polegające na budowaniu mostów, a nie murów wobec państw nienależących do Unii Europejskiej.
Zresztą wciąż obecna fascynacja dawną potęgą Rzeczypospolitej Obojga Narodów nie wydaje się zagrażać stabilności politycznej w Europie Środkowej i Wschodniej. Przeciwnie, służy za fundament specyficznej i wolnej od kompleksów polityki wschodniej, która czyni z Polski rzecznika i obrońcę idei rozszerzenia Unii Europejskiej na wschód. Dawne kresy Rzeczypospolitej mogą więc służyć jako argument historyczny na rzecz głębszego zjednoczenia Europy, które zachowałoby jednocześnie aspiracje i odrębności narodowe. Wreszcie Białoruś, Ukraina, Mołdawia i Rosja mogą z takiej perspektywy czerpać wyłącznie korzyści. Interes jest więc – przynajmniej z polskiego punktu widzenia – wzajemny.
Tłumaczenie: Romain Su