Jak wspomniano w poprzednim odcinku, jeden ze współzałożycieli Kultury, Józef Czapski, poznał wielu francuskich intelektualistów podczas studiów artystycznych w Paryżu w okresie międzywojennym. Krąg ten poszerzył się w latach czterdziestych, kiedy Czapski, wówczas oficer II Korpusu Polskiego, został wysłany do wyzwolonego Paryża, by szukać poparcia francuskich polityków i intelektualistów dla Polski okupowanej kolejno przez Niemców, a następnie przez Sowietów. Czapski był idealnym kandydatem do tego rodzaju misji: był bardzo dobrze wykształcony, mówił dobrze po francusku i łączył dyplomatyczny takt z duszą artysty. To właśnie w tym okresie końca wojny poznał większość Francuzów, którzy wkrótce potem odegrali ważną rolę w funkcjonowaniu Kultury we Francji.
Pewien bretoński markiz
Jednym z największych wyzwań w chwili narodzin Instytutu Literackiego były finanse. Jerzy Giedroyć, stojący na czele Instytutu, zawsze pragnął dla Kultury jak największej niezależności. Dlatego jak najszybciej usiłował zerwać więzi z armią polską stacjonującą w Europie Zachodniej – zresztą po zakończeniu wojny armia ta była w trakcie demobilizacji. Pieniądze zarobione we Włoszech w pierwszym roku działalności Instytutu wystarczyły na sfinansowanie przeniesienia do Francji. Ponadto stała liczba czytelników pozwoliła przejść pierwszy etap istnienia czasopisma i wydawnictwa.
Problem stał się poważny w połowie lat pięćdziesiątych. Giedroyć mawiał czasem, że Kultura funkcjonuje jak klasztor albo kibuc: od początku redaktor, Hertzowie i Józef Czapski mieszkali razem w Maisons-Laffitte, w domu, który służył im także za miejsce pracy. Pierwszym lokum była stara willa zbudowana w XIX wieku przez członka rodziny Laffitte, położona przy rue Corneille. W 1954 r. właściciel willi wypowiedział umowę najmu i trzeba było poszukać innego domu.
Jerzy Giedroyć znalazł taki dom przy avenue de Poissy 91. Jego cena – 12 milionów dawnych franków, czyli około 250 000 dzisiejszych euro – przekraczała jednak możliwości finansowe zespołu Kultury. Wtedy do akcji wkroczył Józef Czapski. Dzięki swoim znajomościom i kontaktom zorganizował pożyczkę udzieloną przez hrabiego Stefana Zamoyskiego [1], właściciela Hôtel Lambert na paryskiej wyspie Świętego Ludwika, bankiera Edwarda Berenbauma oraz francuskiego markiza z Bretanii, Gilles’a de Boisgelin. Choć większość pożyczki zapewnił Zamoyski, pomoc Boisgelina nie była bez znaczenia w trudnych latach powojennych. Sukces Kultury pozwolił później zwrócić pieniądze. Dom Kultury przy avenue de Poissy istnieje do dziś i mieści obecnie historyków i archiwistów: można go także zwiedzać.
André Malraux
Jedną z pierwszych osób, które Czapski spotkał po przyjeździe do Paryża w 1944 r., był André Malraux. Znali się od lat trzydziestych z salonów literackich Daniela Halévy’ego. Malraux odegrał zasadniczą rolę w życiu Kultury. Zainteresowany sprawami polskimi i bardzo życzliwy, kilkakrotnie pomagał zespołowi z Maisons-Laffitte w kontaktach z administracją francuską lub w nawiązywaniu relacji z wpływowymi osobami. To właśnie dzięki Malraux Kultura uzyskała dostęp do generała de Gaulle’a. Publikował też w czasopiśmie.
Charles de Gaulle
Spotkanie Czapskiego z de Gaulle’em w latach czterdziestych nie było pierwszym kontaktem Generała z Polakami: w 1920 r. został bowiem wysłany do Polski w ramach misji wojskowej pod kierownictwem generała Weyganda w czasie wojny z bolszewikami. Później, jako wykładowca w szkole Saint-Cyr, de Gaulle również wielokrotnie spotykał polskich wojskowych, którzy w ramach ścisłej współpracy przedwojennej Polski z III Republiką przyjeżdżali studiować do Francji. W ten sposób poznał m.in. Władysława Andersa [2], generała i dowódcę II Korpusu Polskiego, który w 1944 r. wyzwolił włoskie miasto Ankona.
Podczas II wojny światowej Generał nawiązał też kontakty z Polakami, które czasem przerodziły się w przyjaźń, jak na przykład z Kajetanem Morawskim [3], ambasadorem polskim przy rządzie w Algierze. Ponadto de Gaulle, wytrwały czytelnik dzieł o strategii wojskowej, odkrył w latach trzydziestych zbiór artykułów marszałka Piłsudskiego. Studiował także polską konstytucję z 1935 r., która miała mu podsunąć pewne cechy konstytucji V Republiki. Polska nie była więc dla de Gaulle’a odległym krajem, o którym nic nie wiedział.
Za pośrednictwem Malraux lub Morawskiego Kultura mogła korzystać z ochrony Generała przed atakami rządu komunistycznego w Warszawie, który kilkakrotnie próbował zdyskredytować polskie wydawnictwo w Maisons-Laffitte.
Raymond Aron
Czapski dzięki tej dobrej znajomości był wielkim obrońcą Instytutu Literackiego: nie tylko publikował artykuły i eseje w Kulturze, ale także łączył Giedroycia ze światem literackim Francji dzięki kontaktom z wielkimi wydawcami. Ponieważ Instytut Literacki działał na wielu poziomach, nie zajmował się wyłącznie publikowaniem książek i artykułów po polsku, lecz także kontaktował polskich intelektualistów z francuskimi i międzynarodowymi dziennikarzami i wydawcami, ułatwiał tłumaczenie i publikację ich książek w językach obcych oraz znajdował im stypendia i inne formy wsparcia finansowego. We wszystkich tych zadaniach pomoc takich osób jak Aron miała ogromne znaczenie. Raymondowi Aronowi zawdzięcza się także starania, by przekonać francuskich wydawców do publikacji świadectw polskich więźniów gułagu, dwadzieścia lat przed rewelacjami Sołżenicyna.
Albert Camus
Słynny pisarz, bardzo szanowany przez Giedroycia i Czapskiego, publikował w Kulturze i zapewnił jej poparcie polityczne. Camus był jednym z nielicznych francuskich intelektualistów, którzy sprzeciwiali się polityce Związku Radzieckiego, i jednym z pierwszych, którzy przyznali, że gułag istnieje, i go potępili.
François Bondy
Choć z urodzenia Szwajcar, François Bondy mieszkał we Francji przez kilka lat. W młodości komunista, opuścił partię po czystkach stalinowskich lat trzydziestych, ale zachował poglądy lewicowe. Z tego tytułu uczestniczył w Kongresie Wolności Kultury w Berlinie w 1950 r., a rok później został redaktorem czasopisma Preuves, które ściśle współpracowało z Kulturą i skupiało intelektualistów lewicy niekomunistycznej. François Bondy bardzo się starał o promocję polskich pisarzy w Europie Zachodniej i znacząco przyczynił się do sukcesu we Francji książek poety i laureata literackiej Nagrody Nobla Czesława Miłosza, a także Witolda Gombrowicza, laureata Międzynarodowej Nagrody Literackiej w 1967 r. i finalisty literackiej Nagrody Nobla, której zabrakło mu o jeden głos.
Zaangażowanie tych osobistości jest tym bardziej godne uwagi, że co najmniej do końca lat sześćdziesiątych Francuska Partia Komunistyczna cieszyła się dużą popularnością i oskarżała Giedroycia i jego zespół o to, że są „kontrrewolucjonistami”, „reakcjonistami”, a nawet „agentami CIA”. Jej główny organ prasowy, L’Humanité, opublikował w 1947 r. zdjęcie, na którym pokój Józefa Czapskiego został oznaczony krzyżykiem – czyżby wskazując go jako cel do odstrzału? – wraz z artykułem pełnym oszczerstw.
Niemniej niezaprzeczalne poparcie, jakiego Francuzi udzielali Polakom, zwłaszcza w latach osiemdziesiątych, każe sądzić, że zespół Kultury nie pomylił się, wybierając Francję na swoją ziemię wybraną. Czy zresztą, biorąc pod uwagę ograniczenia tamtych czasów, istniał w Europie epoki zimnej wojny jakiś inny kraj, który mógłby przyjąć Kulturę i zapewnić jej równie dobre warunki rozwoju?
[1] Stefan Adam Zamoyski (1904-1976), polski arystokrata, doktor praw. W czasie II wojny światowej był adiutantem generała Władysława Sikorskiego, premiera polskiego rządu na uchodźstwie, najpierw we Francji, potem w Wielkiej Brytanii. Został właścicielem Hôtel Lambert po ślubie z Elżbietą Czartoryską.
[2] Władysław Anders (1892-1970), generał armii polskiej, w 1939 r. schwytany i uwięziony przez NKWD, poprzedniczkę KGB. Trzy lata później został głównodowodzącym armii polskiej w Związku Radzieckim, a następnie na Bliskim Wschodzie i we Włoszech w latach 1942-1946. Po wojnie osiadł w Londynie i pozostał tam do śmierci.
[3] Kajetan Morawski (1892-1973), polski dyplomata i polityk, francuskofil. W czasie wojny był w Londynie sekretarzem generalnym ministerstwa spraw zagranicznych polskiego rządu na uchodźstwie, a w 1943 r. został ambasadorem Polski przy Francuskim Komitecie Wyzwolenia Narodowego. Po wojnie pozostał w Paryżu jako przedstawiciel wolnych Polaków. Dzięki poparciu generała de Gaulle’a zachował do śmierci status dyplomaty w charakterze osobistym.