Pierwsza w swoim roczniku, pierwsza kobieta z Nagrodą Nobla, pierwsza kobieta profesor na Sorbonie, pierwsza kobieta pochowana w paryskim Panteonie… W ciągu swojego życia Maria Skłodowska-Curie nie tylko zdobywała pierwsze miejsca: niektóre jej osiągnięcia do dziś pozostają niedościgłe. Pierwsza część cyklu o „biednej polskiej studentce”, która marzyła o studiach na Sorbonie.
Maria Skłodowska przychodzi na świat w 1867 roku w Warszawie, należącej wówczas do Imperium Rosyjskiego. Ograniczona autonomia, z której do tej pory korzystało „Królestwo Kongresowe”, odziedziczona po napoleońskim Księstwie Warszawskim, zostaje w tym samym roku zniesiona, a rosyjski zabór traci nawet swoją nazwę: odtąd nazywa się „Krajem Przywiślańskim”.
Zmianie towarzyszy nasilenie polityki rusyfikacyjnej. Język rosyjski narzuca się nawet w nauczaniu katechizmu, a Polaków stopniowo usuwa się ze wszystkich stanowisk publicznych. Ojciec Marii, Władysław Skłodowski, to „człowiek gabinetowy, miłośnik muzyki, literatury i nauki (…). Aby móc podjąć studia wyższe, układa się z systemem i uczęszcza na uniwersytet rosyjski, jedyny, którego dyplom uprawnia do nauczania w szkole państwowej. Żeni się z ładną brunetką, Bronisławą Boguską, nauczycielką jak on, która zostaje dyrektorką pensji dla panien z dobrych domów. Małżonkowie zajmują na ulicy Freta niewielkie mieszkanie służbowe, w którym w ciągu ośmiu lat pani Skłodowska wyda na świat pięcioro dzieci.” [1]
Maria jest najmłodsza, po Zofii, Broni, Józefie i Helenie. Najstarsza, Zofia, umiera na tyfus w wieku czternastu lat, a matka, Bronisława, dwa lata później zabiera gruźlica. Maria ma wtedy dziesięć lat, a opiekuje się nią i pociesza ją druga z rodzeństwa, Bronia. „Maria przy nikim innym nie pozwoli sobie na słabość”.
Silny charakter
Choć jest jeszcze bardzo młoda, ma już silny charakter. Po pierwsze, „to dziewczyna ziemi, która potrzebuje powietrza, przestrzeni, drzew. Łączy ją z naturą niemal cielesna więź”. Po drugie, mimo bardzo skromnego trybu życia rodziny szybko uświadamia sobie, że pieniądze, „choć konieczne, nie należą do jej wartości”. Pozostanie wierna tej zasadzie przez całe życie, podobnie jak do końca swoich dni będzie wielką patriotką, dumną ze swojego pochodzenia. Nawet rozdarta między dwoma krajami, zawsze będzie myślała o ojczyźnie: o Polsce.
Wreszcie „Maria od urodzenia ma trzy predyspozycje, które tworzą uczniów błyskotliwych i ulubionych przez nauczycieli: pamięć, zdolność koncentracji i głód wiedzy. (…) Nie trzeba jej popychać, raczej powstrzymywać. W pełni świadoma swojej wartości w wieku osiemnastu lat, przyznaje: „Mam trudny charakter, charakter, który trzeba pokonać.”
To jej siostra Bronia jako pierwsza „wstępuje na Olimp”, wyjeżdżając do Paryża na studia medyczne. Maria tymczasem zatrudnia się jako guwernantka, a ponieważ ma wikt i opierunek, wysyła siostrze swoją pensję. „Gdy zostaniesz lekarzem, to ty zapłacisz za moje studia”, pisze do starszej siostry. Lata ciągną się w nieskończoność, praca nie daje satysfakcji, ale Maria nie narzeka i czeka na swoją szansę, aż w 1891 roku może wreszcie dołączyć do Broni. 3 listopada przechodzi uroczysty dziedziniec Sorbony, by zapisać się na licencjat z nauk fizycznych.
Nie wiadomo dokładnie, w jakich warunkach żyła przez następne dwa lata, dlatego historia po części miesza się z legendą. Za czterdzieści franków miesięcznie miała być stale głodna, mieszkać w pokoju bez okna i ogrzewania i poświęcać się wyłącznie nauce.
Pierwsza w roczniku
Wysiłki się opłaciły, bo w lipcu 1893 roku Maria nie tylko uzyskuje licencjat z nauk fizycznych na Uniwersytecie Paryskim, lecz w dodatku kończy go jako pierwsza w swoim roczniku. W przededniu egzaminów obawiała się jednak w liście do ojca, że nie jest przygotowana, mimo dodatkowych zajęć z matematyki i francuskiego, na które uczęszczała latem, by nadrobić zaległości. Trzydzieści lat później Maria powie o tych wynikach, że są „jednym z najlepszych wspomnień [jej] życia”.
W tym samym czasie ulega też zauroczeniu… nauką. Szybko jednak rozumie, że aby pójść dalej w badaniach z fizyki i chemii, musi pogłębić wykształcenie matematyczne. Do przygotowania kolejnego licencjatu potrzebuje pieniędzy. Występuje więc o stypendium Aleksandrowiczów, które polskie władze przyznają szczególnie zdolnym studentom, i je otrzymuje. Przypadek bez precedensu w historii fundacji: gdy później Maria otrzyma pierwszą pensję, zwróci całą otrzymaną kwotę.
W lipcu 1894 roku zdobywa licencjat z matematyki, na drugim miejscu listy przyjętych. Szwagier uważa, że „bohaterski okres jej życia dobiegł końca”. Maria wraca na wakacje do Polski i rozważa pozostanie przy rodzinie, by uczestniczyć w rozwoju swojego kraju.
Małżeństwo z Pierre'em Curie
Tymczasem jednak poznała Pierre'a Curie, który z Francji przysyła jej list za listem, by przekonać ją do powrotu. „Maria Skłodowska bardzo szybko jawi mu się jako jedyna osoba zdolna mu towarzyszyć.” W końcu ustępuje i w 1895 roku państwo młodzi zawierają związek małżeński.
Przez lata Pierre i Maria pracują razem. „Nie mamy ani pieniędzy, ani laboratorium, ani żadnej pomocy do przeprowadzania naszych doświadczeń chemicznych. Staramy się zrobić coś z niczego. Jeśli można mówić o moim okresie bohaterskim podczas studiów, to teraz jest to dla mnie i dla mojego męża nasz wspólny okres bohaterski. Ale to są najlepsze i najszczęśliwsze lata naszego życia.”
Pierre zostaje profesorem, a Maria przygotowuje się do konkursu agregacyjnego, który uprawnia do nauczania w liceum. Naturalnie zdaje go jako pierwsza. W 1897 roku rodzi się ich pierwsze dziecko, Irène. Rodzina przeprowadziła się do niewielkiego domu przy bulwarze Kellermanna, otoczonego ogrodem. „Myśl o dłuższym przerwaniu pracy z powodu dziecka nie przychodzi do głowy ani jej, ani Pierre'owi.”
Maria ma wówczas w głowie inny plan. Wie, że dotąd żadna kobieta na świecie nie ubiegała się o tytuł doktora nauk. Aby budować z mężczyznami relacje oparte na równości, musi zdobyć te same tytuły co oni. Szukając tematu rozprawy doktorskiej, uznaje, że zjawisko promieniotwórczości daje jej pole potencjalnie owocne i ledwie zbadane.
Do pracy potrzebuje jednak laboratorium. Przydzielono jej wilgotną i zimną komórkę bez żadnego wyposażenia przy rue Lhomond, w szkole, w której pracował Pierre. Niemiecki chemik opisze później warunki pracy Curie: „to było coś pomiędzy stajnią a składem kartofli i gdybym nie zobaczył stołu roboczego z chemicznym sprzętem, pomyślałbym, że to żart.”
Już 18 lipca 1898 roku Maria i Pierre są jednak dość pewni siebie, by ogłosić odkrycie nowego pierwiastka, metalu. „Proponujemy nazwać go polonem, od nazwy kraju pochodzenia jednego z nas.” W marcu 1902 roku zdołają określić masę atomu radu. To zwieńczenie przygody bez precedensu w historii nauki, uwieńczonej w 1903 roku Nagrodą Nobla dla obojga Curie oraz Henriego Becquerela.
Laboratorium zamiast Legii Honorowej
W międzyczasie Maria rozpoczęła wykłady w Wyższej Szkole Normalnej w Sèvres, co było pierwszym takim przypadkiem dla kobiety. Pierre Curie, któremu zaproponowano Legię Honorową, odpowiada: „proszę podziękować panu ministrowi i poinformować go, że wcale nie odczuwam potrzeby bycia odznaczonym, natomiast bardzo potrzebuję laboratorium”.
Gdy wieści o radzie rozchodzą się po świecie, do Curie przychodzi mnóstwo korespondencji. Proszą ich m.in. o dokumentację niezbędną do wytwarzania tego materiału. Gdy pojawia się pomysł opatentowania metody Curie, Maria, w odruchu bezinteresowności i wierności nauce, oświadcza: „nie, nie weźmiemy patentu. Metoda będzie należeć do wszystkich, którzy zechcą z niej korzystać”. Kilka miesięcy przed otrzymaniem Nobla broni rozprawy doktorskiej „o substancjach promieniotwórczych” i zdobywa ocenę „bardzo honorowo”.
Rosnąca sława małżeństwa przyciąga większe zainteresowanie rządu. Pierre otrzymuje nowo utworzoną katedrę fizyki ogólnej na Sorbonie, a małżonkom przydzielono nowe laboratorium przy rue Cuvier. W 1905 roku zostaje też wybrany członkiem Akademii Nauk. Maria ze swojej strony rodzi drugie dziecko, Ève, rok po Nagrodzie Nobla. Szybko wznawia zajęcia w Sèvres i organizuje laboratorium przy rue Cuvier, nadal prowadząc z Pierre'em prace nad promieniotwórczością.
Wypadek drogowy odbiera Pierre'owi Curie życie przedwcześnie, w kwietniu 1906 roku. Zostaje pochowany bez publicznej ceremonii, w obecności najbliższych przyjaciół, na cmentarzu w Sceaux, gdzie spoczywa jego matka. Maria ma wtedy 38 lat i po jedenastu latach małżeństwa zostaje samotną kobietą z dwójką dzieci na utrzymaniu.
Mimo to odrzuca propozycje zbiórki publicznej i państwowej renty. Przekonana, że da radę pracować, nie chce pomocy finansowej. W kolejnych miesiącach oferują jej katedrę zmarłego męża i po rozmowach z przyjaciółmi w końcu się zgadza. Zostaje pierwszą kobietą profesorem na Sorbonie. 5 listopada 1906 roku wygłasza wykład inauguracyjny, piętnaście lat po zapisaniu się na ten sam wydział jako biedna polska studentka.
[1] O ile nie zaznaczono inaczej, cytaty w tym artykule pochodzą z książki Françoise Giroud Une femme honorable: Marie Curie, une vie, Fayard, Paryż 1991.