Pierwsza w swoim roczniku, pierwsza kobieta z Nagrodą Nobla, pierwsza kobieta profesor na Sorbonie, pierwsza kobieta pochowana w paryskim Panteonie… W ciągu swojego życia Maria Skłodowska-Curie nie tylko zdobywała pierwsze miejsca: niektóre jej osiągnięcia do dziś pozostają niedościgłe. Druga część cyklu o „biednej polskiej studentce”, która marzyła o studiach na Sorbonie.
(pierwsza część cyklu dostępna w numerze 7 „Le Courrier de Pologne”)
Choć Marii udaje się objąć katedrę Pierre'a na uniwersytecie, ich dom przy bulwarze Kellermanna jest zbyt przepełniony wspomnieniami. Dlatego wyjeżdża z dziećmi i zamieszkuje u teścia w Sceaux. On jednak umiera cztery lata później, w 1910 roku. Od tej pory zostaje sama z córkami, ale życie musi toczyć się dalej. Na ból zna tylko jedno lekarstwo, pracę, której poświęca się bez reszty. W przebudowanym i wyposażonym laboratorium zaczyna kształcić pokolenie młodych badaczy w swoich oryginalnych metodach.
W 1911 roku jej kandydatura do francuskiej Akademii Nauk przegrywa o dwa głosy z kandydaturą Édouarda Branly'ego, który przyczynił się do rozwoju telegrafii bezprzewodowej. Fizyk, mężczyzna, Francuz i profesor Instytutu Katolickiego w Paryżu, bardziej odpowiadał ówczesnemu profilowi politycznie poprawnemu. Jednak w tym samym roku Królewska Szwedzka Akademia Nauk przyznaje jej drugą Nagrodę Nobla, tym razem z chemii i bez współlaureata, za „odkrycie radu”: Maria oddaje jednak hołd zmarłemu mężowi w przemówieniu w Sztokholmie. Do dziś pozostaje jedyną kobietą, która otrzymała dwie Nagrody Nobla, najwyższe wyróżnienie świata naukowego.
Wobec tego sukcesu Francja podejmuje wreszcie decyzję o utworzeniu Instytutu Radowego. Będzie się składał z dwóch pawilonów wzniesionych przy rue Pierre Curie. Tymczasem Maria przenosi się na nabrzeże Béthune (quai de Béthune), gdzie będzie mieszkać przez dwadzieścia dwa lata.
30 lipca 1914 roku budowa Instytutu Radowego w Paryżu dobiega końca. „Tu jest sens jej życia, jeśli życie ma jakiś sens.” [1] To jednak także chwila wybuchu I wojny światowej. Maria szybko odnajduje swoje pole działania i tworzy flotę około dwudziestu samochodów wyposażonych w aparaturę i personel, by na miejscu przeprowadzać badania radiologiczne rannych. Te „małe Curie” oraz dwieście stałych stanowisk, które zdoła zainstalować, wykonają w samych latach 1917–1918 ponad milion zdjęć rentgenowskich. Przez całą wojnę nieustannie jeździ po drogach w każdą pogodę, by przeprowadzać te badania medyczne. Jako dyrektorka wojskowej służby radiologicznej w chwili rozejmu jest u kresu sił.
O gram radu
„1918 – Francja zwycięska, Polska wyzwolona, a Instytut Radowy nietknięty!” Maria nie może jednak kontynuować badań z braku sprzętu. Gdy amerykańska dziennikarka Marie Mattingley (Missy) prosi ją o wyrażenie największego marzenia, odpowiada: „gram radu”. Chociaż setki mężczyzn i kobiet chorych na raka leczy się radem, Marie Curie go nie ma. Missy postanawia więc zorganizować podróż do Stanów Zjednoczonych w celu zebrania pieniędzy. Po długim wahaniu Marie się zgadza. Podczas tournée w 1921 roku przyjmuje ją prezydent i zbiera środki na zakup grama radu. Jest on przeznaczony dla niej osobiście, ale przekazuje go swojemu laboratorium. Paryski Instytut Radowy staje się w ten sposób jedną z nielicznych placówek na świecie, w których można badać promieniotwórczość.
Po powrocie ze Stanów Zjednoczonych Marie zyskuje rangę „pomnika narodowego”. Jest jednak bardzo wyczerpana fizycznie i stopniowo traci wzrok, mimo kilku operacji. Przez dwadzieścia lat była bowiem nieustannie narażona na duże dawki promieniowania.
Czeka jeszcze na spełnienie jedno marzenie. Mimo pracy we Francji i międzynarodowego sukcesu Marie nigdy nie zapomniała o swoim kraju i rodzinie. Już w 1911 roku zaproszono ją do osiedlenia się w Polsce i kierowania nowym laboratorium, ale wtedy odrzuciła tę ofertę. W 1913 roku pojechała jednak do Polski, by otworzyć pracownię i wygłosić pierwszy wykład naukowy po polsku.
Teraz, gdy Polska odzyskała niepodległość, musi mieć także swój Instytut Radowy. Marie Curie wielokrotnie tam jeździ, a naród polski składa się na budowę laboratorium. Zostanie ono otwarte 29 maja 1932 roku [2], po tym, jak Marie mimo stanu zdrowia musiała ponownie przepłynąć Atlantyk w 1929 roku, by zebrać środki na jego funkcjonowanie. Przyjmowana jak głowa państwa w prywatnej podróży, otrzymuje od prezydenta drugi gram radu, zakupiony dzięki hojności Amerykanów, wśród których byli liczni polscy emigranci. Przed obecnym Narodowym Instytutem Onkologii w Warszawie nadal można zobaczyć drzewo, które Marie posadziła podczas uroczystości otwarcia. Hołd składa jej także pomnik odsłonięty w 1935 roku, rok po jej śmierci.
Geniusz Marie Curie zjedna jej też przez całe życie szacunek i przyjaźń rówieśników, w tym największych uczonych epoki (Jean Perrin, Paul Langevin, jej profesor Gabriel Lippmann, Ernest Rutherford, Émile Borel, André-Louis Debierne). Od obrony doktoratu, przez przemówienie wygłoszone na Sorbonie z okazji dwudziestej piątej rocznicy odkrycia radu, po wspólne wakacje w Bretanii, pozostaną jej wierni. Sam Einstein pisał o niej z uznaniem i towarzyszył rodzinie Curie w wycieczkach w Alpy, a wielki pianista Ignacy Paderewski, przez pewien czas premier wyzwolonej Polski, zapraszał ją na swoje koncerty. Zarówno na kongresach Solvaya, jak i od 1922 roku w Międzynarodowej Komisji Współpracy Intelektualnej Ligi Narodów, obraca się w międzynarodowym środowisku naukowym, starannie trzymając się z dala od świata polityki.
Zabita przez białaczkę w 1934 roku, zostaje pochowana zgodnie ze swoją wolą w Sceaux, obok grobu Pierre'a Curie. Choć ta pierwsza uroczystość odbywa się w wąskim gronie z dziećmi, rodziną i garstką przyjaciół, szczątki małżonków zostaną z wielką pompą przeniesione do paryskiego Panteonu ponad pół wieku później, 20 kwietnia 1995 roku. Polacy regularnie składają tam biało-czerwone kwiaty, by oddać hołd najwybitniejszej ze swoich uczonych.
Polska zresztą nigdy o niej nie zapomniała. W 1967 roku jej dom rodzinny w Warszawie stał się Muzeum Marii Skłodowskiej-Curie, w którym zgromadzono osobiste przedmioty i pamiątki rodzinne. Niedawno, w 2014 roku, odsłonięto przy ulicy Kościelnej pomnik w obecności prezydentów: François Hollande'a i Bronisława Komorowskiego. W pobliskim kościele ochrzczono młodą Marię, a podobno lubiła spacerować po ulicach Nowego Miasta, nad Wisłą.
[1] O ile nie zaznaczono inaczej, cytaty w tym artykule pochodzą z książki Françoise Giroud Une femme honorable: Marie Curie, une vie, Fayard, Paryż 1991.
[2] Na miejscu dawnego Instytutu przy ulicy Wawelskiej znajduje się dziś klinika onkologiczna, a nowy Instytut Radowy ma teraz siedzibę przy ulicy Roentgena 5.