Pierwszym polskim podróżnikiem w Historii miał być franciszkanin Benedykt, wysłany przez papieża Innocentego IV wraz z włoskim legatem Janem di Piano Carpinim, by negocjować z cesarzem Mongołów warunki sojuszu przeciw muzułmanom panującym w Jerozolimie. Misja dyplomatyczna się nie powiodła, ale pozostawiła znakomite świadectwo kultury mongolskiej, pół wieku przed powrotem Marca Polo z Chin.
Z relacji Europy z Chinami w średniowieczu pamięć zbiorowa zachowała przede wszystkim przygody Marca Polo, weneckiego kupca, który spędził blisko dwadzieścia lat na dworze mongolskiego cesarza Kubilaj-chana, tak że stał się jego bliskim doradcą i powiernikiem. Wyruszył z Republiki Weneckiej w 1271 roku z ojcem, wujem i dwoma dominikanami wysłanymi przez papiestwo, a do rodzinnego miasta wrócił w 1295 roku, znacznie wzbogacony darami cesarza Chin, wnuka wielkiego zdobywcy Czyngis-chana.
Jego relacja z podróży, Opis świata, miała też przyczynić się do wprowadzenia w Europie wynalazków takich jak papierowy pieniądz czy okulary, choć upowszechniły się one dopiero po stuleciach. Natomiast to nie on pokazał Europejczykom makaron, bo Etruskowie, dawni mieszkańcy Półwyspu Apenińskiego, znali już jego przepis!
Wyprawa Polów i „sukces wydawniczy” Opisu świata przyćmiły inne podróże Europejczyków do Chin, w tym tę odbytą prawie trzydzieści lat wcześniej przez dwóch franciszkanów: Włocha Jana di Piano Carpiniego i Benedykta Polaka, wysłanych przez papieża Innocentego IV w celu zawarcia sojuszu przeciw muzułmanom. Dla chrześcijańskich królestw Europy Mongołowie, którzy rozszerzyli swoją ekspansję na zachód aż do Legnicy (dziś na zachodzie Polski), stanowili wprawdzie kolejne poważne zagrożenie, ale priorytetowym celem papiestwa było odzyskanie kontroli nad Jerozolimą. Poza tym nie wykluczało ono nawrócenia Mongołów, z których część należała do nurtu nestoriańskiego w chrześcijaństwie.
Trzydzieści lat przed Markiem Polo
Aby zwiększyć szanse powodzenia przedsięwzięcia, następca św. Piotra wysłał nie mniej niż cztery poselstwa, które musiały obrać różne trasy, by spotkać się z wielkim chanem Güjukiem w Karakorum, stolicy imperium mongolskiego do 1272 roku. Marco Polo zobaczy Chanbałyk, na miejscu przyszłego Pekinu. Z tych czterech wypraw tylko wyprawa Jana di Piano Carpiniego i Benedykta Polaka dotrze do ostatecznego celu i wróci do Europy.
Jan di Piano Carpini był doświadczonym dyplomatą, który opuścił już rodzinną prowincję Perugię (środkowe Włochy), by wzmacniać sieć franciszkańską od Hiszpanii po Norwegię, przez Czechy, Niemcy, Danię, Węgry i Polskę. Prawdopodobnie podczas jednej z wcześniejszych misji poznał Benedykta Polaka, którego przeszłość sprzed wyjazdu na Wschód w 1245 roku historycy znają słabo. Urodzony około roku 1200 na zachodzie dzisiejszej Polski, być może służył jako rycerz, zanim wstąpił do zakonu około 1236 roku. W chwili przyjęcia stanu zakonnego był w każdym razie już wytrawnym podróżnikiem, który oprócz polskiego znał łacinę i staroruski.
Choć Janowi di Piano Carpiniemu również nie brakowało talentów językowych – mówił m.in. po polsku – uzyskał od papieża zgodę na zaangażowanie Benedykta Polaka jako przewodnika, tłumacza i sekretarza misji. Mając ponad sześćdziesiąt lat, Jan di Piano Carpini opuścił Lyon w kwietniu 1245 roku z upoważnienia soboru do nawiązania kontaktu z wielkim chanem. Po przejechaniu terytoriów dzisiejszych Niemiec i Republiki Czeskiej dotarł do Wrocławia, wówczas pod panowaniem Świętego Cesarstwa. Tam spotkał Benedykta Polaka i razem wyruszyli w podróż, która trwała prawie rok.
W służbie Jego Świątobliwości
Misja zawiodła ich do Krakowa, Włodzimierza Wołyńskiego, Łucka, Kijowa, Kaniowa, a potem Kachowki nad Dnieprem, kontrolowanej przez Mongołów. Stamtąd eskortowano ich do Saraju, stolicy Złotej Ordy. Nazwa ta oznaczała rozległe terytorium obejmujące znaczną część dzisiejszej Rosji, podlegające wówczas władzy Batu, kolejnego wnuka Czyngis-chana i wasala cesarza – wielkiego chana. Saraj miał być jednym z największych miast średniowiecza, z kilkuset tysiącami mieszkańców, ale ostatecznie został zniszczony w trakcie konfliktów między Mongołami a książętami ruskimi.
Za Syr-darią, rzeką płynącą na wschód od Jeziora Aralskiego i wyznaczającą północno-zachodnią granicę podbojów Aleksandra Wielkiego, trasa jest dość przybliżona, bo te tereny nie były mapowane. Wiadomo jedynie, że podróżnicy przejdą przez Bramę Dżungarską, zwaną dziś przełęczą Ałataw, na granicy Kazachstanu i Chin. W lipcu 1246 roku dotrą do Syra-Ordy, letniej rezydencji wielkich chanów nad rzeką Orchon, nie uzyskawszy jednak zezwolenia na zobaczenie stolicy, Karakorum, położonej tuż obok.
<figcaption>Trasabenedykta.jpg.</figcaption>Jan di Piano Carpini i Benedykt Polak będą czekać cztery miesiące, zanim osobiście spotkają cesarza… bo nie został on jeszcze wyznaczony. Od śmierci w 1241 roku Ögödeja, syna Czyngis-chana, regencję sprawowała jego żona Töregene, podczas gdy potencjalni następcy knuli, by zostać wybranymi na wielkiego chana przez kurułtaj, zgromadzenie dostojników. Posłowie byli więc świadkami wyboru Gujuka, który otrzymał list Innocentego IV w listopadzie 1246 roku.
Obaj Europejczycy byli pod ogromnym wrażeniem przepychu dworu i jurt Mongołów, łatwych do rozłożenia i przewiezienia, mimo że namiot chana mógł podobno pomieścić nawet dwa tysiące osób. Zręczność dyplomatyczna pozwoliła im także wyjść z kłopotliwych sytuacji. Cesarz, zdziwiony, że wysłannicy zjawili się z pustymi rękami – cenne przedmioty skradziono im w drodze – miał zapytać ich w zagadkowy sposób: „Czy ptaki nie powiedziały wam po drodze, że trzeba ofiarować dary wielkiemu chanowi?”, na co franciszkanie odparli: „Może i powiedziały, ale nie zrozumieliśmy ich języka.”
<figcaption>Benedyktpolak.jpg.</figcaption>Te talenty nie wystarczyły jednak, by przekonać wielkiego Mongoła do nawrócenia. W liście z odpowiedzią do papieża zaprosił go, by osobiście złożył mu hołd w towarzystwie wszystkich królów Europy. Inicjatywa Innocentego IV zakończyła się więc niepowodzeniem. Jego posłowie wyruszyli w drogę powrotną w kolejną, trwającą rok podróż. W listopadzie 1247 roku Jan di Piano Carpini i Benedykt Polak dotarli wreszcie do Lyonu, gdzie mogli zdać papieżowi sprawozdanie z misji.
Po wyprawie powstały dwie relacje: Dzieje Mongołów Jana di Piano Carpiniego oraz krótszy tekst (piętnaście akapitów na najwyżej kilka stron) Benedykta Polaka. O tym drugim wiadomo jedynie o istnieniu dwóch rękopiśmiennych egzemplarzy przechowywanych w bibliotekach narodowych w Paryżu i Wiedniu. Spisane po łacinie, do dziś zostały przetłumaczone tylko na niemiecki, angielski i polski. W nagrodę za dobre usługi Jan został mianowany arcybiskupem Baru (w dzisiejszej Czarnogórze), a Benedykt przełożonym klasztoru franciszkanów w Krakowie. Obaj zmarli we względnym zapomnieniu.
Choć misja dyplomatyczna nie osiągnęła wyznaczonych celów, dała pierwszy pisemny opis Mongołów i przyczyniła się do ich odczarowania. Wielu Europejczyków postrzegało ich wówczas bowiem jako istoty demoniczne, a nie ludzi. Opisując ich obyczaje, Jan di Piano Carpini i Benedykt Polak przyznali też, że w niektórych dziedzinach, takich jak administracja czy organizacja wojskowa, Mongołowie byli bardziej zaawansowani od Europejczyków.
Niemal etnologiczny charakter pracy franciszkanów nadaje jej wartość naukową wyższą niż na przykład Opisowi świata Marca Polo, który czasem popada w fantastykę. Być może właśnie ten aspekt zapewnił mu jednak większą popularność, podczas gdy relacje Jana di Piano Carpiniego i Benedykta Polaka nie znalazły niemal odzewu poza kręgiem specjalistów – wspomniał o nich na przykład Juliusz Verne w Histoire des grands voyages et des grands voyageurs z 1870 roku. To lekcja, którą być może wyciągnęli współcześni polscy autorzy reportażu literackiego.